БИ ХОНИШОН!

Зунай сагай ерэхэдэ, аяншалха дуран улам хүрэхэ юм, илангаяа ошохоёо һанаһан газарһаа холо бэшэ байхадаа. Ород Уласай, Монголой болон Хитад гүрэнэй дуушадай хабаадалгатай тоглолтын үеһөө холбоотой Амараа нүхэртөө утаһаар залгажа: «Түрэһэн тоонто Дорнод нютагыешни ошохоёо һананаб. Хонидые манахаб», - гэбэб.

Бидэ хоёр буряадаараа ярилданабди. Хөөрэлдэһөөр байтараа: «Хурьгад мүнөө хирэдэ хэр томонууд болонхойб?» – гэжэ асууха аад, хурьган гэжэ үгэ огто мартажархибаб. «Хониной «үхибүүдые» хэн гэдэг бэлэйбибди?» – гэжэ һуражархибаб. Тэрэмни удаан энеэһэн бэеэрээ: «Хурьган гэдэг. Одоол бэрхэ хонишон замда гараха гэжэ байна», - гэбэ. Тиибэ яабашье энэ һэдэлгэдэмни туһалхаб гэжэ үгэеэ үгэбэ.

Оройдоо 30 минутын үнгэ-рөөдүй байхада, Амараа хонходожо: «Найдал ехэтэй хонишониие Сагаан Овоо нютагта мэдээжэ малшан Пүрбэ хү-леэжэ байна», - гэжэ мэдүүлээ.

Харгыда гараха бэлэдхэл эхилбэ. Замай утань нэгэ тээшээ аяар 715 модо болоно. Майхан, унтари, аяга амһарта, утын харгыда хэрэглэхэ юумэнһээ эхилээд, эдихэ уухаяа бэлдэнэбди. Харгыда хани нүхэртэеэ хоюулан гарахабди. Нүхэрни сэрэгэй хүн байжа, бүхы юумэндэ онсо хандасатай. Миисгэйгээ харгыда абажа ябаха гэһэн һэдэлгэеэ хаяжа, тэрэнээ гэртээ орхихо баатай болобобди. «Талада гүйжэ ябахадань, элеэ шубуун абаашана аа гү?» – гэжэ эгэшынгээ хэлэхэдэ, тэрэнээ үлөөхэ болобобди.

Амаралтын эртэ үглөө нүүдэлшэдэй ниислэл хотоһоо адхарһан бороогой шааяан доро зүүн зүг барижа гарабабди. Мартагдашагүй Виктор Цой дуушанай суута дуун зэдэлнэ...

«ГУГЛААР» ЯАХАМНАЙБ, ТЭРЭЭНШЬЕГҮЙ ОЙЛГОСОТОЙ

Сүхбаатарай талмай дээ-рэһээ аяншалгамнай эхиеэ абаба. Орожо байһан бороогой шааяжал байгаашье һаа, бидэнэй зосоо баяртай – урдамнай аяншалга. Улаан-Баатар хотоһоо гарахатаймнай сасуу харгымнай хоёр тээшээ һалаатана, бидэ зүүн талыень барижа, урагшаа дабшабабди. Уданшьегүй 10-аад модо ябаад байхадаа, ондоо тээшээ ябажа байнабди гэжэ ойлгобобди. Үнөөхи «гуглаа» шагаахадамнай, ондоо замаар ябаһыемнай гэршэлбэ. Һөөргөө бусажа, Төв замаар харгылба гээшэбди.

   Ябаһаар байтарнай, Чингис хаанай мэдээжэ хүшөө харагдаба. Тиихэдэнь бидэ зүб харгыгаар ябаһанаа ойлгобобди. Дэлхэйе хүлгөөһэн Чингис хаанай хүшөө зүүн тээшээ шэртэжэ байдаг юм. Монголой зүүн урда зүгтэ, Хэрлэн мүрэнэй эрьедэ оршоһон Дэлюун Болдог гэжэ нэрэтэй нютагта Чингис хаан түрэһэн үдэһэн юм. Тээ холохоно Хэнтэйн аймагта Хара усын Хөх нуур байха. Тэрэ нуур хүрэхэ хүсэлэнтэй ябанабди. Тэндэл, энэ нуурай эрьедэ, Тэмүүжэниие Бүхы Монголой хаан шэрээдэ һуулгаһан юм.

   Хэнтэйн аймагай түб Үндэр-хаан болотор 300 модонһоо үлүү зай. 2013 ондо Монгол ороной ниитын оролдолгоор Үндэрхааниие Чингиз хот гэжэ нэрлэдэг болоһон байна. Үдын хоол барижа, нэгэ бага зогсоһоной удаа аймагай түб хото хүрэбэбди. Агууехэ хаанай түрэһэн нютаг һэн хойноо хото орохо газар аймшагтай һайхан гоёолготой. Тиингүй яахаб даа? Бүгэдэ буряадай «Алтаргана-2014» нааданда ерэжэ хабаадаһаарнай, олон юумэн һайн тээшээ болоо. Харгынь хатуу хушалтатай болонхой, хажуугаарнь һөөг модохонууд ургана. Хуушуур наймаалдаг суута «Сайны газар» зарим хотын хоол бариха газарнуудһаа дутуугүй.

   Чингиз хото оробобди. Харгын хоёр талаар уран барималнууд бодхоогдонхой. Урдын урда сагһаа, агы нүхэнэй урлалһаа хойшо мүнөө болотор хүрэжэ ерэһэн уран арга хэбэртэй. Яаралгүй ябажа, Чингиз хото хаража хужарлабабди. Энээнһээ урид ходол яараһан, ябууд дундаа юумэ хараад, ажалаа ябуулхаяа гүйлгэхэш. «Хүнсний дэлгүүр» орожо, эдихэ уухаяа худалдажа абаад саашалжа, хонохо газараа бэдэрхэ саг ерээ.

   «Хонохо таатай газар хаана байха ааб?» – гэһэн асуудалда түрүүшын уулзаһан хүн зүүн зүг руу гараараа заажа: «Тэндэ!» – гэбэ. Хэрлэн мүрэн дээгүүр хүүргээр гаража, хонохо газартаа отогоо табяабди. Малшадай монгол гэртэ дүтэхэнэ хонохо һанаатай байхадамни: «Юун гэжэ хүн зондо һаалта болохо гээшэбибди?» – гэжэ полковник нүхэрэйнгөө хэлэхэдэ, зүбшөөхэ баатай болобоб. Урдамнай үшөө хэдэн зуугаад модо гаталха харгы зам. Үргэн ехэ талада түрүүшын хонолго ойртобо...

   Майханаа тодхожо, унталгаяа түхеэрнэбди. Хара багаһаа хээрэ талаар ябажа үндыһэн хадаа энэ хэрэгтэ хүдэржэһэн байхаб. Буряадтаа мэдээжэ найруулагша Баярма Жалцановагай түрэһэн эжы бидэниие бүри бага наһанһаамнай дахуулжа, ой тайгаар ябуулдаг һэн. Оройдоо 9-тэй байхаһаа эхилжэ, түүдэг носоожо, майхан татажа һураһан гээшэбди.

   Үдэшын хоолдоо хониной эльгэ һэмжэдэ орёожо, һугабша бэлдээд эдихэ түсэбтэйбди. Нүүдэлшэдэй эгээл дуратай амтан энэ хоол Буряад нютагтаа үсөө эдидэг байхабди. Харин Монголдо ямаршье эдеэ дэлгүүртэ худалдажа абахаар. Уданшьегүй сог дээрэ шараһан эльгэнэй амтатай үнэр анхилна. Огторгойдо толорһон ялагар мүшэд, аалин носоһон түүдэг, шэмээгүй оршон байдал... Энээнһээ дээрэ юун байхаб? Үглөөнэй улаан наранаар утын замда гарахабди.

   ХҮЛЭНБУИР? ЭНЭМНАЙ ХИТАДТА ҺЭМНАЙ?

   Алтан шаргал нарамнай бидэшьегүй огторгойдо манданхай. Амилжа садашагүй амтатай сэбэр агаар. Эсэһэн бэе, аалин намдуу байдал өөрынгөө хэрэг хэжэ орхёо ааб даа. Одоол гоёор унтажа амараабди. Үглөөнһөө Амараа нүхэрнай хонходожо, хэр ябажа байһан тухаймнай асууна. Хүлэнбуир сомон гараад, Сагаан Овоо нютаг руу харгылхыемнай заажа үгэнэ. «Чойбалсан хото болотор харгынь ута мүртөө шанарынь муу», - гэжэ тэрэ хэлэнэ.

   Суута Дорнодой талаар 80 модо гаталхань 800 модо ябаһанайхиһаа өөрэгүй юм гэжэ хэн мэдээ юм даа. Ябаһаар, 50 модо үнгэрхэдэнь, харгымнай хушалта муудаһаар муудаа. Хойноһоомнай хүсэжэ ерэһэн «Джип» машина хажуу тээшээ гаража, үгы болобо. Тиигэһэнэйнь удаа: «60 модо тухай талаар ябахат», - гэжэ Амараагай хэлэһэниинь һанаанда ерэбэ.

   СССР гүрэнэй үедэ баригдаһан хатуу хушалтатай харгын шанар бүри муудаһан байба. Зарим газартаа харгы гэжэ хэлэмээр, ехэнхидээ ашаглахаар бэшэ болонхой даа. Балай һайн харгыгаар үдэр бүри ябадаг бэшэ аад, ехэшье голхороогүйбди. Тиигэжэ ябатарнай, түмэр агтымнай «ундан» дууһажа байна гэһэн дохёо улаан галаар мэдүүлбэ. Тоһо түлишэ худалдадаг газарнууд үсөөн байха гэжэ уридшалан багсаамжалаагүй байһандаа шаналнабди. Тү-мэнсогт сомон хүрэхэдөө, һанаагаа амарба гээшэбди.

   Нэгэ бага оодоргоод, Хүлэн-буир сомон руу годирхо харгы байха. Юундэ иимэ нэрэтэй нютаг бэ гэжэ үшөө һайнаар мэдэхэ хэрэгтэй. Ушарынь гэхэдэ, Хитадай Үбэр Монголдо Хүлэнбуир аймаг байха. Тэндэхи Шэнэхээн нютаг руу манай аха дүүнэр 1930-аад онуудаар зөөжэ ошоһон түүхэтэй. 1727 он болотор Хитад болон Ород Уласай хоорондо хилэ табигдаагүй байхада, үргэн энэ ехэ талаар Монгол туургатан зөөжэ ажамидардаг байгаа.

Норжима ЦЫБИКОВА.

You have no rights to post comments