Эрээн хотодо
   Хитадай хойто зүгhөө Үбэр Монголой автономито аймаг эхилдэг. Монголой хилэhээ холо бэшэ Эрээн хото оршодог. Жэл соо энэ хотын гудамжаар 36 мянган хүн, 4 сая тонно ашаан шэрэгдэжэ, хилэ гарадаг. Тэндэхи ажаһуугшад хуушан монгол хэлэтэй, элинсэгэйнгээ хэлэ бэшэг алдаагүй. Гудамжаар ябажа байхада, байшан бүхэндэ хуушан монголоор, хажуудань хитадаар бэшэhэн нэрэнүүд hонин.
   Гудамжада нобшо ноохой харагданагүй. Хүн зоной ябадаг харгынууд нэгэ жэгдээр хушагдаһан, тэдээндэнь нюураа хаража байхаар сэбэр, тэдэнээ угаадаг юм аал гэжэ һанахаар.
   Үдэшын поезддо биледтэй байһандаа, тэрэ саг болотор сүлөөтэй, юу хэхэеэ бодомжолнобди. Абаад ябаһан сүүмхэнүүд хүндэ, нэн түрүүн эдэнээ нэгэ тээшэнь тушааха һанаан хэн хэндэмнэйшье ороно. Тэндэ зогсоһоор байтарнай, хара шарайтай, буржад гэһэн үһэтэй, харахан нюдэтэй, саб сагаан шүдэтэй, туранхай эхэнэр дүтэлбэ. Тэрэ Самдан ламатай юуншьеб тухай хөөрэлдэнэ. «Эндэһээ холо бэшэ сүүмхэнүүдые тушаадаг газар байна. Тиишээ ошоё. Нэгэ сүүмхын 10 юань абаха», - гэжэ Самдан лама бултанда дуулгаба. Маанадые дахуулһан эхэнэр Аянай (буруу ойлгоогүй һаам) гэжэ нэрэтэй. Аянайн дуугархые тухайлхаар, энэ тэрэ үгэнүүдэй ойлгогдоошьегүй һаань, удхыень гаргахаар. Тэрээндэ ехэ гайхааб. «Буряад хэлэтэй гээшэ гү, али монгол хэлэниинь иимэ бэлээр ойлгогдоно гү?» гэһэн бодолдо абтааб. Самдан ламада дүтэлжэ һурахадам, «Хитад гүрэнэй хойто талаһаа, Үбэр Монголоор хилэ гарабабди. Хитадай монголнууд ажаһуудаг. Эдэнэйшни түб Хүх хото болоно» гэжэ хэлэбэ. Аянай гурбан сахаригтай мотоциклтай: урда таладаа нэгэ сахаригтай, хойно таладаа – хоёр. Урда таладаа жолоошонойл һуугаад ябахаар уйтан кабинатай. Хойнохи будка соонь урда урдаһаа хараад туранхай 6 хүнэй һуухаар, хүнэй унашахагүйн тула үүдэтэй. Будкын оройдо томо сүүмхэнүүдээ ашаад ябажа байхаар. Будка алишье таладаа сонхотой, харгыда ябахадаа, гоё һайхан байшануудые, янза бүриин хүшөөнүүдые болон пальмаһаа эхилээд, элдэб янзын ургамал хаража һайхашаахаар. Аянай бүхэли үдэр маанадые Эрээн хото соогуур ябуулаа, мүн хитад сим-картануудые абхуулаа, туhалаа. Хитад телефоной хэлхеэ холбоониинь hайн. Эндэхи зоной хэрэглэдэг «Витчат» сүлжээнтэйл hаа, хаанашье ябахадаа, Росси гүрэндэ байhан гэртэхинтэеэ видео холбоогоор хөөрэлдэжэ байхаар. Жэшээнь, би Кайлас уулын гороодо ябаха үедөө хөөрэлдэхэ аргатай байгааб. Тэрэнь гоё даа.
   Эрээн хотоһоо холо бэшэ дабһатай Эрээнэй нуур бии. 1921 ондо Америкын эрдэмтэн Рой Ч.Эндрюс тэндэ динозаврай яһануудые олоһон түүхэтэй. Тэрэ сагһаа хойшо хэдэн жэл үнгэрбэшье, дэлхэйн эрдэмтэд хэдэн дахин шэнжэлээ, динозаврай яһануудые малтажа гаргаа. Тэдэнэйнь дунда хатаһан үндэгэнүүдшье олдоһон. Мүнөө энэ хотодо Динозаврнуудай музей хүдэлнэ. 70 сая жэлэй саада тээ ажамидарһан динозаврай яһанууд дээрэ гайхамшагта томо музей байгуулагдаһан. Музей соо ябахада, үнэхөөрөө һонирхолтой, досоохи байдалынь тэрэ үеын оршон тойронхиие харуулна. Ой тайга, шэрэнги модод соо ябажа байтар, һүрөөтэй томо динозаврай дүрсэ харагдана. Тэдэнэй түхэл шарай тэрэл зандань мэргэжэлтэд харуулхые оролдоо. Тэндэ аяар 48 динозаврай ажамидарһан тухай хэлэгдэнэ. 3D технологёор харуулагдаһан дүрэнүүд hүрөөтэй. Тиигэжэ маанад бүри дүтөөр платеозавр, овираптор гэхэ мэтэ амитадтай танилсаабди. Мүн музей соо наранай системэ, гарагууд, замбуулинай уудамаар ниидэжэ ябадаг һолир, астероид, метеорит тухай мэдээнүүд үгтэнэ. Арба-хорин сая жэлэй саана дэлхэйн яажа болбосорһон тухай мэдэжэ абахаар.
   Тэндэһээ гараад, аралжаа наймаагай газар ошобобди. Маанадта Кайлас уула гороолходоо үмдэхэ аяншалагшын бүхэ гутал, халуун хүйтэниие табихагүй, амилдаг хүүртиг гэхэ мэтэ хубсаһан һонирхолтой байгаа. Гутал оройдоол 160 юаньта (ородой мүнгөөр – 2160 түхэриг), досоогоо дотортой, тэрэниинь абтадаг хүүртиг 180 юаняар (2430 түхэриг) абаад, ехэ гайхааб. Иимэ хубсаһан манай гүрэндэ үнэтэй, жэшээлбэл, гутал 10000 түхэригһөө дээшэ сэнгээр худалдагдадаг. Хүүртигэй сэн баhал тэрэ тухай болодог. Наймаада байhан хубсаhан hайн шанартай, үнэ сэнгээрээшье таатай зохид, наймаашад ород хэлэ муугаар мэдэнэ, наймаасалдахада, бэлээр сэнгээ унагаана.
   Һүүлээрнь сай баридаг газар ошобобди. Зөөлэн мяхатай талхатай шүлэнhөө амтатай юун байхаб даа: гэртээ шанадаг буряад шүлэн һанагдаад абана. Дабһатай сай уужа hураагүй байхадаа гү, бусалһан уһанhаа гоё юумэн эндэ олдоогүй. Сайн газарай байшан соо таатай зохид, хана бүхэндэнь монгол хубсаһатай сэрэгшэдэй, эндэ тэндэнь шонын ба моридой, уран гоёор зураатай зурагууд үлгөөтэй. Эндэ хүдэлдэг басагад маанадаар ехэл hонирхоно, өөһэд дундаа харан харан юушьеб хөөрэлдэнэ. Асуудал һурана, ойлгожо ядаабди.
   Монголдо сагаан эдеэн хаа хаана элбэгээр худалдагдажа байгаа hэн. Эндэшье заншалаа алдаагүй зон ажаhуудаг гэхээр. Эдеэнэй наймаа бүхэндэ hү буйлуулжа хэһэн эдеэн, ундан элбэгээр худалдагдана.
   Һүниин 11 сагта Эрээн хотоһоо Хүх хото хүрэтэр ошохо поезддо һуубабди. Хитад – хэдэн сая зотой гүрэн. Поездын биледүүд бүри hайндэрнүүд соогуур хахад һараһаа урид дууһажа эхилдэг. Эндэ бушуу түргөөр ябадаг хэдэн янзын, мүнөө сагай технологёор түхеэрэгдэhэн поезднууд олон юм. Тиигээшье hаа биледүүд хүртэжэ ядана. Биледэй дууһабал, унадаггүй түшэлгэтэй (спинка) һууринуудтай вагондо болон тамбур соонь зогсоод ябахаар билет абахада болодог ха. Бүхэли hүни зогсоод ябалши, гайтай. Тиимэhээ унадаггүй түшэлгэтэй hууритай вагондо биледтэй байhандаашье бидэ хүхюутэй ябаабди. Һанаhандаа аргаахан хүрэжэ ябахадаа, ямаршье бэрхэшээлнүүдые дабаха зоригтой шэнгибди.

Валентина ЦЫРЕНЖАПОВА.

You have no rights to post comments