НЮТАГАЙ ТҮҮХЭҺЭЭ
Зүдхэли hууринай нэрэ «зүүд-хэл» гэжэ үгэһөө гараһан, ород-һоо «подвески, украшения» гээд оршуулагдана. Балжан хатанай Зүдхэлиин дэбисхэр дээгүүр тэрьедэжэ ябахадаа, гоё hайхан зүүдхэлээ гээхэдэнь гү, али зорюута орхиходонь, тэрэ газар Зүдхэли гээд нэрлэгдэhэн түүхэтэй.
Зүдхэли нютагые тойроод олон хада ууланууд бии. Нютагай зон тэдэнээ хододоо тахижа байдаг юм. Жэшээлбэл, «Баян Сагаан», «Могойто», «Мунхан», «Ким», «Даша Норбо», «Үлзытэ Үндэр» г.м. нангин шүтөөнэй газарнууд болоно. Эдэ болбол нютагай эгээ томо обоонууд, үргэлэй газарнууд юм. Хада уулануудай ара үбэрhөө бурьялан, харьялан гарадаг булагууд, уhа горход бии. Тэдэниие нэрлэбэл, «Эреэбэг», «Нарhан боори», «Угсаахайн аршаан».
Нютагай баян түүхэтэй танилсахада, 1921 ондо Зүдхэли, Пүнсэк-Үлзытэ, Эреэбэг-Үлзытэ гурбан һомон байгуулагдаа. 1924 ондо эдэ гурбан һомоной зүблэлэй һунгалта үнгэргэгдэжэ, Зүдхэлиин хүдөөгэй зүблэл боложо хамтарһан байна. Түрүүлэгшээрнь Бато Жалсанов гэжэ хүн һунгагдаа. 1939 ондо Зүдхэлиин хүдөөгэй зүблэлдэ арадай һунгамалнуудай түрүүшын һунгалта үнгэргэгдөө. Таби гаран жэлэй үнгэрһэн хойно арадай һунгамалнуудай зүб-лэл хизаарлагдажа, нютагай захиргаан байгуулагдаа. 1994 оной март һарада нютагаа өөһэдөө хүтэлэлгын зүблэлдэ һунгалга эмхидхэгдээ. 1996 ондо нютагай захиргаанай толгойлогшын ба түлөөлэгшэдэй эмхидэ 11 депутадуудые һунгалга үнгэргэгдэжэ, Устав абтаа һэн. Зүдхэлиин хүдөөгэй зүблэлдэ элдэб үе сагуудта олон түрүүлэгшэнэр ажалла-һан юм. Зарим тэдыень нэрлэбэл, Бато Жалсанов, Бадмажап Бороев, Бальжима Дылгырова, Хуригадай Митупов, Дамдин Гомбоев, Дашицырен Дашидондоков, Гарма Цырендашиев, Уржин-Цырен Дугаров, Бальжинима Батомункуев, Самбо Дугаржапов ба бусад болоно. Нютагай захиргаанай толгойлогшоор Базарсада Самбаев, Батор Цыренов, Базар Дугаржапов, Баир Болотов гэгшэд ажаллаһан байна.
(Үргэлжэлэлынь 22-дохи дугаарта).
Эрдэни ЧИМИТДОРЖИЕВ.
