Тэрэ географиин багша мэргэжэлтэй хүн шуу. Мэргэжэл шэлэхэ хэрэгтэнь Тимур Ухинович багшань гол нүлөө үзүүлhэн. Yхибүүд географиин хэшээлдэнь ябаха аргагүй дуратай байhан. Тэрэ бүмбэрсэг дэлхэйн, нютаг газарай, байгаалиин нюусануудаар hонирхуулан танилсуулжа, hурагшадаа түрэл нютагтань эльгэлүүлhэн. Мүнөөшье Эрдэни Лодонов дуратай багшынгаа hургаал заабари мартадаггүй, оршон тойронхи байгаалияа хамгаалхые оролдодог юм.
Захиргаанай толгойлогшын хэлэhээр, Ага тосхонhоо зүүн урагшаа гаража, 130 гаран модоной зай гаталаад ябахада, тойрогой эгээл холо нютагуудай нэгэн Хүhөөшын тала гүбээнүүд сэнхир тэнгэриин доохонуур нэмжыхэ. Тэндэ хүhөө шулуунууд элбэг юм. Анхан 2-3 мянган жэлэй саана зүүн тээhээ баруун зүг руу зөөжэ ябаhан нүүдэлшэ арад нүгшэhэн зоноо хүдөөлүүлхэдээ, хабсагайн хүhөө шулуунуудые бодхоодог байгаа. Магад Хүhөөшэ нютагайнь нэрэ эндэhээл hабагшатай байжа болоо. Ага нютагта Хүhөөшэ гэжэ нэрэтэй газарнууд олон ааб даа. Ага тосхоной дундуур Хүhөөшэ гэжэ нэршэhэн голнууд урдадаг. Хура бороогой үедэ эдэ 3 горхон үерлэжэ, мүрэн мэтээр дошхон долгинуудаа хөөhэтүүлэн эбхэрүүлжэ, hабаhаа халин, гудамжануудаар шарьядаг.
Yргэн талын дундуур мэлмэрэн урдаhан, угалзатаhан Онон хатан эжыгээ Хүhөөшын, Уртын арад түмэн доро дохин хүндэлдэг, сагаан эдеэгээрээ сүршэжэ, холын харгыда зоридог заншалтай. Хүнды hужаагаар, шугы соогуур үлир, мойhон, нохойн хоншоор, долоогоно, тэхын шээг гэхэ мэтэ алим жэмэс ургадаг. Арюун, хангал үнэр агаарта сорьёжо, жэргэмэл шубуудай жэргэхэдэ гоё даа. Талын шэмэтэй үбhэ ногоон, шэхэр, ая ганга, улаалзай hалбаран эдеэшэдэг. Сурхай (щука), мүргэ (cазан), гутаар (налим), хэлтэгэ (карась), сурбалта (сом), морин загаhан (конь-рыба) Онон голдо миралзадаг. Мяха ехэтэй тула (таймень) үсөөн болоо. Тэрэниие барихадаа, загаhашад маша ехээр баярладаг. Забайкалиин хизаарта суутай Хээтэйн агы нүхэн Хүhөөшын дэбисхэр дээрэ оршодог юм. Юундэ агы нүхэн гэнэб гэхэдэ, хуурай ба нойтон хоёр нүхэн хоорондоо холбоотой, досоонь hайхан саhан хээ, угалзанууд ялалзадаг. Yбэл зунгүй Хээтэйн нүхэн cоо хүйтэн байдаг. «Хээтэй» гэhэн үгын хэдэн тайлбаринуудые дурдая. Хээтэй гэхэдээ, нэн түрүүн «хэгдэhэн» гэhэн үйлэ үгэһѳѳ (глагол) гараhан үгэ болоно. Хоёрдохёор, «хээ» гэжэ үгэ ород хэлэн дээрэ «узор», «орнамент» гэжэ оршуулагдажа, «узорчатый» гэнэ. Гурбадахяар, Тимур Ухиновичай хэлэhээр, Балжан хатан энэ нютагаар ябахадаа, хээ зүүдхэлээ гээжэ төөриhэн. Дүрбэдэхи бодомжо: «Хээтэй» гэжэ үгэ «абжаа, эжы» синонимуудтай.
Эрдэни Лодонов иигэжэ хөөрөө бэлэй: «Тимур Ухинович багшамнай элдэб арга хэрэглэжэ, хэшээлээ ехэ hонирхолтойгоор үнгэргэдэг байгаа. Хэшээлэйнгээ хэрэгсэлнүүдые өөрынгөө гараар бүтээжэ, жэгтэй гоёор зураhан бүхэдэлхэйн, СССР-эй, Россиин, Шэтын можын картануудаар географиин таhалга шэмэглэдэг байгаа. Уран зурааша болохо шадабаритай Тимур Жалсараин буряад ёhо заншал, үндэhэн хэлэеэ hайн мэдэдэг, эдиршүүлдэ дамжуулхые оролдодог байhан. Хэшээлдээ «энэ юумэн буряадаараа юун гэжэ нэрэтэйб?» гэжэ асуудал заабол табидаг, харюуень мэдээгүй hаамнай, «оршуулгыень хүгшэн аба эжыhээ hурагты» гэжэ захидаг байгаал даа. Бэлэн харюу хэлэдэггүй, аха хүнтэй хөөрэлдүүлэн, үхибүүдhээ харюуень абадаг байгаа. Түрүүшын хэшээлыень мүнөөш болотор hанажа ябадагби. Газаашаа гаража, hурагшадай шулуу, шумуулнуудые асархадань, амиды ба амигүй байгаали байдаг гэжэ тодоор харуулаа. «Небесные тела» гэhэн сэдэбээр хэшээл хэхэдээ, «метеор» гэжэ үгые буряадууд юун гэжэ нэрлэдэг бэ гэхэдэнь, бидэ юушье мэдэхэгүй байгаабди. Багша 2-3 хэшээлдэ харюуень хэлэжэ үгөөгүй, аба эжымнай оршуулгыень баhал мэдэхэгүй байгаа. Һүүлдэнь багшамнай «hолир» гэhэн харюуень хэлэжэ үгөө hэн. Булта буряадаараа хөөрэлдэе гэжэ уряалдаг байгаа. Хэрбээ ородоор багшадаа харюусаа hаа, hайн сэгнэлтэ абахагүйш. Тиигээд ёhо заншалаа, буряад хэлэеэ хүүгэдтэ мэдүүлхые оролдоhон. Залуушуул буряад хэлэ мэдэхэ, аха захатанаа хүндэлхэ ёhотойбди. Yхибүүдэй мэндэшэлээгүй hаань, хэшээлэй забhарлалгада газаашань гаргажа, баханын хажууда зогсоогоод, мэндэшэлүүлжэ hургадаг hэн. Һурагшад багшынгаа үгэ дууладаг, хүндэлдэг байhан. Тимур Ухинович hуралсалай ажалда шэнэ юумэ сагhаа урид нэбтэрүүлэн, мүнөөнэйхеэр «новатор-педагог» гэхэдэ таарамжатайл даа. Тэрэ үедэ hанагдаагүй hонин онол арга ажалдаа хэрэглэдэг, холын хараа бодолтойгоор үхибүүдые хүмүүжүүлээ. Урданай буряадай захяа үгэ, хүниие хүндэлхэ заншал бидэндэ дамжуулхые оролдоо. Өөрын харасатай мэргэжэлтэн буряад хэлэнэй бэлэгүй байдалда ерээдүйн сагта орохыень мэдэдэг байгаа. Зарим хэшээлдээ «энэ сэдэбээр кроссворд зохёогты» гэжэ шабинартаа даабари үгэдэг, өөрөөшье кроссворд зохёодог hэн.
Тэрэ үедэ дэлхэйн удха шанартай газар нютагай (географическа) нээлтэ хэhэн гэжэ бидэ мэдэхэгүй байгаабди. Бэлигтэй багшамнай hайрхуу бэшэ, даруу зантай хүн байгаал даа. Бэшэ багшанартай жэшэхэдэ, ондоохоноор хэшээлээ ябуулдаг hэн. Ганса бидэндэ заагаа бэшэ, мүнөө 70-80 наhатай аха захатан Тимур Ухиновичые дуратай багшамнай гэжэ хэлэдэг. Уртын географиин багша Пагма Юндуновна баhал шабинь байха. Яабланын шэлэ дээрэ Номгон ба Хойто Мүльhэн далайнууд руу уhаяа урадхуулдаг, Енисей, Зүлхэ (Лена), Амар - 3 томо мүрэнэй уулзуурай эхин - Палласай хада нээhэн багшамнай математическа бодолтой, нютаг газарай карта hайн мэдэдэг, шатар hайнаар наададаг байhан. Байгаалияа шэнжэлхын хажуугаар хамгаалха ёhотойбди гэжэ хэлэдэг hэн. Дэбтэр дээрэмнай «лес - наше богатство» гэжэ бэшээтэй байгаа. «Саарhан модоор хэгдэдэг, дэбтэрээ саарhаар бү дахалагты» гэжэ зандардаг hэн. Хэшээлдээ элдэб картануудые хэрэглэдэг, шэнжэлдэг, бидэнээр тобшолол хүүлэдэг байhан. Тимур Ухиновичай наhанай амаралтада гараха үеэр, 6-10-дахи ангинуудта hурахадаа, шабинь боложо ябааб. 1950 ба 1960-аад онуудта 200 модоной зайда үхибүүдтэй суг хамта ябагаар ябажа, харгын автоунаада hуужа, Алхана, Сохондо, Бэлэрэ гэхэ мэтэ газарнуудаар аяншалhан байна. Багшамнай 62 наhандаа Хүhөөшэ нютагта наhа бараhан. Бидэ наhанайнь хэрэг үргэлжэлүүлхые оролдодогбди. Һаяхан нютагтаа аяншалгын үмсын эмхи байгуулаабди. Забайкалиин хизаарта эгээл томо Хээтэйн агы нүхэн руу аяншалга эмхидхэнэбди. Хээтэй Адуун-Шулуунай шэлэдэ байна. Хажуудахи хадань Шарын Yндэр гэжэ нэрэтэй. Юундэб гэхэдэ, хуурай энэ нүхэн соо шара үнгэтэй шабар байдаг. Анхан ХХ зуун жэлэй эхиндэ Буряадай, Монголой дасангууд руу шанар hайтай шабарыень абаашажа, бурхан хэдэг байhан. Шарын Yндэр хада сагаан шулуунhаа (известняк) бүридэнэ. Энэ шулуугаар избёосхо, цемент хэдэг гээшэб даа. 1980-яад онуудта Хээтэйдэ дүтэ шулуу малтадаг ехэ газар (карьер) нээhэн. Дүтэ шадархи газар дорьбоон тэhэлжэ, шулуу 10 жэлэй туршада абаа. Зүгтөө Хээтэйн нүхэн hандараагүй. Мүнөө энэ ажал тогтоhон. Аяншалгада дуратайшуулай ерэхэдэ, бидэ туhатай зүбшэлнүүдые хэлэжэ, тусхай хэрэгсэлнүүдээр тэдэниие ханган, тиишээ ошодогбди. Агы нүхэн руу доошоо 40-өөд метр гүнзэгыдэ оронобди, газар доогуураа 190 метр утатай байдаг. Тон нүхэн соонь 9 дабхартай гэр үндэрөөрөө багташахал даа. Тиимэ томо танхимуудтай. Энэ хадаа аюултай аяншалга гэжэ тоологдодог. Мүльhэн дээрэ хэбтээд hолжорхо, мүлхихэ ушарнууд дайралдадаг. Тиимэhээ хүн бүхэн бэеэ зэhээд, бэлдээд ябаха ёhотой, хүдөөгэй, бүхэ, дулаан хубсаhан, малгай, бээлэй, халтируухай бэшэ гутал хэрэгтэй. Нүхэн соо хаб харанхы - гартаа фонарь баряад ябадаг. Аяншалга 3 часай туршада үнгэрдэг. Эдеэ хоол агы нүхэн соо хэрэггүй. Һүүлэй үедэ олон аяншалагшад агы нүхэндэ ябана. Энэнь байгаалида муу нүлөөтэй, хүнэй хүл хүндэ. Минии hанахада, агы нүхэн гээшэ байгаалиин үзэсхэлэнтэ хүшөө, дасан дуган шэнги нангин газар шуу. Тиимэhээ үргэлтэй, мүргэлтэй газарта адли тэгшэ hайн hанаатайгаар, эхи эмхитэйгээр, гурим журамтайгаар, болгоомжотойгоор, газаршалагшатай ябаха хэрэгтэй. Зун эндэ обоо тахигдадаг. Нютаг нютагуудта хүн зоной хүсэл hанаа татама газарнууд байдаг. Хээтэй агы нүхэн ерэхэдээ, Будалан, Хүнхэр нютагуудай байгаалиин хүшөөнүүдые, Онон хатын эжын ордон харадаг. Хээтэйhээ зүүн урагшаа, 20 модоной зайда Адуун-Шулуун байна. Хойшоо Оловяннын хүүргээр Онон голоо гарахадаа, Сүүгэлэй дасан бараалхажа, буян үйлэдэдэг. Алад саашаа ошоходо, Намнанай багшын субарга, Дүрөө Шулуун гэхэ мэтэ шүтөөнэй газарнууд бии юм. Тиихэдэ хүн зон Онон гол дээрэ онгосоор уhанай аяншалгада гараха аргатай байна».
Эрдэни Лодонович «ном үзэхэ гээшэ ехэ ажал, тиимэһээ һургуули һудар хэжэ байһан үхибүүндэ һаалта хэжэ болохогүй» гэһэн багшынгаа хэлэһэн үгэнүүдые дурдан байдаг.
