1166 ондо Монголой боржогон отогой Есүүхэй хаанай hамган өөлэн Тэмүүжэн хүбүүтэй болоhон. Хоёр жэл үнгэрhэн хойно - Хасар, hүүлдэнь Хачиун, Тэмуге, Есүүхэйн 2-дохи hамганhаа – Бэгтэр, Бэльгэтэ хүбүүд hубаряа. Тиигэжэ Тэмүүжэн дүн хамта 5 дүү хүбүүдые дахуулhан. Юhэн жэлэй үнгэрhэн хойно Есүүхэй хаан наhа бараhан байна. Тиигэжэ өөлэнэй ээм мүрэ дээрэ нилээд хүндэ хүшэр сагууд тудаhан, тиибэшье хүбүүдээ тэжээжэ, хүл дээрэнь бодхооhон юм. 1206 ондо Онон голой эрье дээрэ Тэмүүжэн «Агууехэ хаан» гэгдэжэ, Чингис хаан нэрэтэй болоhон гээшэ. Хасар дүү хүбүүндээ Хитадай Томо Хинган хадаhаа эхилээд, Амарай баруун тээхи голой hэдэhэн Үргэнэ мүрэн хүрэтэр газарнуудые үгэhэн байна…

 

Хүндын хотодо зорюулагдаһан хүшөө.

 

Үбэр Байгалай хизаарай зүүн урда зүгтэ, Бооржын аймагта Кондуй (Хүнды) гэжэ һуурин мүнөө оршодог. Энэ тосхонhоо 7 км зайда Баруун Хүндын голой эрьедэ Хүндын хото гэжэ өөрынгөө сагта гайхамшагта гоё хото зогсодог байhан. Чингис хаанай сэрэг хүтэлэгшэ Хасарай хүбүүн Есүүхэй мэргэнэй хото байhан гэжэ бэшэгдэдэг. Юуб гэхэдэ, 13-дахи зуун жэлдэ Үбэр Байгалай хизаарай Нэршүүгэй-Заводой аймагай дэбисхэр дээрэ хабтагар шулуун олдоhон, шулуун дээрэ хуушан монголоор «Хүндын хото Есүүхэй мэргэнэй мэдэлдэ байhан» гэжэ бэшээтэй. Гэхэтэй хамта, шэнжэлэгшэд, эрдэмтэд шулуун дээрэхи үгэнүүдые оршуулжа, ондо ондоо удхатайгаар тайлбарилhан ха. «Есүүхэй мэргэн хэлбэришэгүй зоригтой, эсэхэ сусахые мэдэхэгүй, хатуу хүн байhан. Нюрганайнь ара талада сэрэгшэдэйнь дайн дажарhаа эсээд унажа ябахадань, Есүүхэй мэргэн урдаа табиhан хүсэлнүүдээ дүүргэхэдээл, hанаагаа амарха», - гээд «Кондуйское городище» гэжэ нэрэтэй фестивалиин үедэ эмхидхэгшэдэй нэгэн тэмдэглэhэн байдаг. Хотын дунда хэрээhэн түхэлтэй ордон зогсодог байhан. Монголой дэбисхэр дээрэ Хубилай хаанай ордоной эгээл тиимэ түхэлтэй байhан тухай «Память Даурии» гэжэ сайтда «Кондуйский дворец. Оплот империи Юань в Забайкалье» гэжэ статья соо бэшэгдэнэ. Ордоной орой хабтагар черепицээр хушагдаhан, тэрэнь улаан, шара үнгэнүүдтэй байhан ха. Тэрэ сагта хаанда дүтын хүн улаан ба шара үнгөөр ордоноо хушадаг заншалтай юм hэн. Ордон гурбан танхимhаа бүридэдэг, багсаахада, 50 дүрбэлжэн метр утатай, тэрээн соонь 20 гаран бахана зогсодог байhан. Ордоной хана 2 метр үндэртэй, шулуугаар, хирпиисэр бодхоогоотой, досоо талаhаа улаа-наар шэрдээтэй, элдэб янзын угалзануудаар болон луугай зурагаар шэмэглээтэй hэн. Газаагуурнь шулуугаар шала хээтэй, тэрэниие тойроод хэдэн байшан зогсодог, хажуудань нуур байhан юм. Багсаахада, 15-дахи зуун жэлдэ энэ хото гал дүлэндэ абтажа шатаhан байгаа.

1675 ондо Ород гүрэнэй түлөөлэгшэ Николай Спафарий Хитад гүрэнhөө энэ газар дээгүүр үнгэржэ ябахадаа, дэбтэр соогоо иигэжэ бэшэhэн байдаг: «Нэршүүhээ урагшаа агууехэ хото зогсодог, шулуугаар бодхоогдоhон хэдэн байшантай… тэрэ хотын арад зон үбшэндэ нэрбэгдэжэ, бултадаа үгы болоhон…».

 

Хүндын ордоной зураг. Фото: yandex.ru

 

Үшөө нэгэ түүхэhээнь hабагшалхада, иимэ. Монголой Түмэр хаан hамгантаяа ажаhууhан ха. Тэдэ Контой гэжэ нэрэтэй хүбүүтэй байhан. Хүбүүниинь Монгол ороноор аяншалжа ябатараа, буряад угсаатанай Балжин басагантай инаглажа, аба эжын зүбшөөлгүйгөөр hамга абажа, Баруун Хүндын голой дэргэдэ хото барижа ажаhууhан гэхэ. Удаань абань Контой хүбүүгээ барижа гэртээ асарhан, Балжин хатан тэрьедэhээр, нуурай хажууда алуулhан юм. Тэрэ нуур «Балжанын нуур» гээд нэршэhэн гэхэ. Түмэр хаан Хүндын хото hандаажа эбдэhэн түүхэтэй…

Валентина Цыренжапова.

Дэлгэрэнгыгээр апрелиин 15-ай дугаарта.

You have no rights to post comments