Ага тосхоной ажаһуугша Бато Цыренжапов «Кочевник» гэһэн аяншалгын булан Агын голой эрьедэ байгуулжа, олзын хэрэг эрхилнэ. Тэрэ мүнөө зун «Агинская баранина на камнях» гэһэн эдеэ хоолой фестиваль эмхидхэхээр түсэблэнхэй. Гастрофестиваль гурбан шатаһаа бүридэхөөр хараалагдана. Нэгэдэхи шатадань урданай ёһо заншалаар табан хушуун малай нэгэн - хони гаргаха шадабари сэгнэгдэхэ. Эндэ хүдөөдэ мал харадаг бүһэтэн хони сэбэрээр, богони болзорто, ёһо соонь гаргажа мүрысэхэ. Хоёрдохидонь эхэнэрнүүд хониной мяхаар, гэдэһээр элдэб амтатай хоол бэлдэхэ. Гурбадахи шатань шулуун дээрэ мяха болгохо, шараха, шанаха шадабаринууд харуулагдаха. Хүдөөдэ байгаалиин оршондо гоёл һайндэр болохонь ха. Бато Цыренжапов элдин талада нүүдэлшэ буряадуудай ажабайдал харуулһан амаралгын булан 2019 ондо түхеэрһэн байна. Тэндэ болбосон түхэлтэй байра баринхай. Тойроод үзэмжэ һайхан, гоё байгаалитай газар. Бато Цырендоржиевичай хэлэһээр, гэр бүлөөрөө хүдөө байгаалида амарха, загаһа бариха, уһанда, банида орохо, хүүгэдэй сэнгэхэ бүхы эрхэ нүхэсэл зохёогдонхой. Үбэлдөө хадаһаа ватрушкаар халтирха, санаар ябаха арга бии. Һаяын сагта дүрбэн һэеы гэр табихаар түсэблэнэ. Амаралгын буланда зон ерэжэ, амаржа эхилэнхэй. Илангаяа Хитадай аяншалагшад олоор ябадаг байна.
Ага тосхоной ажаһуугша, олзын хэрэг эрхилэгшэ Бальжит Доржиева буряад буузын нюусанууд тухай мастер-классуудые аяншалагшадта харуулха юм. «Алтаргана» фестивалиин үедэ айлшадай, тогоошодой хоорондо бууза, банша ба бусад эдеэ хоолой зүйлнүүдые буйлуулха конкурснууд болохо. «Бууза» кафе соо иимэ конкурс үндэр хэмжээндэ үнгэргэхэ бүхы эрхэ нүхэсэл бии.
Дулдаргын олзын хэрэг эрхилэгшэ Аюр Дондоков «Алхана» үндэһэн сэсэрлигэй дэбисхэр дээрэ модоор хэһэн уран бүтээлнүүдэй үзэсхэлэн эмхидхэхэнь. Грантын ашаар тэрэ гарай бэлэгүүдые, элинсэг хулинсагайнгаа ажахыдаа хэрэглэдэг байһан эд бараа үйлэдбэрилжэ наймаална, үзэсхэлэнгүүдые дэлгээнэ. Аюр Болотович «Алхана» үндэhэн паркын комплексые болбосон түхэлтэй болгохо түсэб зохёоно. Эндэ эскизнэ олон жэшээнүүдые хараадаа абанхай. Алхана – гол түлэб бурханай орон. Тиимэhээ шажан мүргэлэй, аяншалгын объектнүүдтэ анхаралаа хандуулна. Модоор элдэб юумэ дархалха, угалзануудые һиилэхэ, нюдэнэй шэмэг болгохо анханhаа дуратай. Абань Болот Дондоков хизаарай мэдээжэ архитектор, барилгашан юм. Абынгаа нарин хүтэлбэри доро Аюр дээдэ гарай уран дархан боложо ябана. Болот Дондоковой тэм-дэглэһээр, Аюр шэн нарин, юумэ жэгдээр дархалдаг.
Тугшанай мэдээжэ фермер, олзын хэрэг ябуулагша Баир Дулмажапов Онон голой эрьедэ оршодог «Юсэн туг» гэһэн амаралгын бааза дээрэ «Малая Ононская тропа» гэһэн экскурсиин маршрут байгуулжа байна.
Фермер Б.Дулмажапов «Юсэн Туг» баазатай танилсуулна. Агын тойрогой Захиргаанай сайтын фото.
Аяншалагшад Онон голой эрьеэр ябажа, юумэ хараха, шэнжэлхэ болоно. Баир Дулмажапов буряад-монголшуудай, хасагуудай, кавалерийцүүдэй үмдэдэг хубсаһа, зүүдхэлнүүдые ба бусад хэрэгсэлнүүдые бүтээдэг мастерской байгуулха зорилго табина. Тэрэ грантын ашаар амаралгын буланаа болбосон түхэлтэй болгохо юм.
Зугаалай нютагай Долгоржаб Жалсараева шүтөөнэй газарнуудаар «Ага сакральная», «По местам великого учителя Намнанай багши» гэһэн аяншалга эмхидхэхэ тухай түһөө түсэб зохёожо, грантаар дэмжэлтэдэ хүртэһэн байна. Аяншалагшад Намнанай багшын субарга, Дүрөө Шулуун, Сүүгэлэй дасан хүрэжэ, баян түүхэтэйнь танилсана. Нангин шүтөөнэй газарнуудта хизаарһаа гадна хүршэ Буряад оронһоо, Россиин бусад нютагуудһаа зон ерэдэг байна. Мүн Буряад ороной нангин шүтөөнэй газарнуудаар аяншалга эмхидхэдэг гээшэ. Үнгэрэгшэ жэл Долгоржаб Чимитовна тойрогой бүлэг аяншалагшадые ударидажа, Буряад ороной дасан дугангуудаар ба шүтөөнэй бусад газарнуудаар ябуулаа. Энэ жэлдэ аяншалха зоной тоо бүридхэнэ. Тэрэ Москвада Россиин академидэ аяншалга эмхидхэлгээр мэргэжэл дээшэлүүлгын курс гараһан байна.
Онон голой эрьедэ «Ага-Саһаша» харгы шадар Бабжа Барас баатарта зорюулагдаһан һэеы гэр - этнографическа музей, Онон хатан эжын ордон оршодог. Тэндэ фермер, олзын хэрэг эрхилэгшэ Баиржаб Дугаров «Приононье. Будалан тур» гэһэн экскурси зондо эмхидхэдэг шуу.
Онон хатан эжын ордон. "Толон" һониной редакциин архивай фото.
Түмэн зоной бараалхадаг «Алхана» үндэһэн сэсэрлиг амаралгын хаһадаа бэлдэнэ.
«Алхана тур» гэhэн аяншалгын түбэй хүдэлмэрилэгшэд амарагшадай ашатайгаар сагаа үнгэргэхэ бүхы эрхэ нүхэсэл зохёонхой. Амарагшадай ашада коттедж, кемпингнүүд байна. Волейболой, футболой, теннисэй, бадминтоной талмайнууд түхеэрэгдэнхэй. Үндэһэн паркын дэбисхэр дээрэ оршодог нангин шүтөөнэй газарнуудта мүргэхэеэ олон тоото hүзэгшэд ерэдэг. Буддын шажанай мүргэлэй га-зарнуудаар зон ябажа, буян үйлэдэнэ. Мүргэлэй газарнуудта зониие гидүүд, экскурсоводууд дахуулжа ябадаг. Димчик Сүмэ, Yүдэн Сүмэ, Эхын Умай, Нара Хажад гэhэн нангин газарнуудаар зон мүргэл хэдэг гэжэ мэдээжэ. Амарагшадай ябаха 6 маршрут бии. Нэрлэбэл, «Шулуун Хорёо», «Шулуун Зүрхэн», «Гуу», «Аршаан», «Yүдэн Сүмэ», «Алханын орой» гэhэн маршрудуудаар ябадаг юм. Бэе махабад элүүржүүлдэг «Угсаахай», «Зэмхэ» ба бусад профилактори, аршаанууд хүдэлхэ. Угсаахайда амарха дуратайшуул түхэреэн жэлэй туршада бэеэ аргалха, шангалха аргатай гээшэ.
Эрдэни ЧИМИТДОРЖИЕВ.
