«Харанхы гүнзэгы нүхэнһөө

Өөрынгөө хүсэ оложо,

Хазаарай жолоо татан,

Наран өөдэ дүүлижэ,

Ононой эрьеэр

Олон зуун жэлдэ

Yгсэжэ уруудаһан

Одотой мүнхэ тэнгэриин

Нэгэ хаан - би буряад!..» – гэжэ буряадай элитэ уран шүлэгшэн ба зохёолшо, габьяата зүжэгшэн, оршуулагша  Чингис Гуруев монгол бэшэгһээ буряадшалhан байна. Мүнөөдэрэй байдалаар, бидэнэй эхэ хэлэеэ, соёлоо, уран зохёолоо «гүнзэгы харанхы нүхэнhөө» абаржа байhан жэшээтэй.

Ага нютагһаа гараһан бэлигтэй уран зохёолшо, поэт, оршуулагша, Агууехэ Эсэгын дайнда хабаадагша Дугаржап Жапхандаевай түрэһөөр байгша оной майн 21-дэ 100 жэл гүйсэхэнь.

Yни урдын сагhаа дэлхэйн бүхы арадуудай түүхэдэ таабаринууд ехэ шухала hуури эзэлдэг байhан. Грециин, Римэй империдэ болон славян арадуудай гүрэнүүдтэ таабари таалгаар мүрысөөнүүд үнгэргэгдэжэ, тэндэ шүүгдэгшэдые саазалдаг байhан гуримтай. Тэдэнэй тоодо монгол туургата арадуудай таабаринууд онсо hуури эзэлдэг. Буряад арадай таабаринууд - айхабтар гүнзэгы, үргэн ехэ, сэсэн мэргэн, эди шэдитэ аман үгын юртэмсэ. Манай элинсэгүүд таабаринуудые түргэн ба сэсэн мэргэнээр таадаг хүнүүдые эрын гурбан нааданда илагша баатарнуудтай адли зэргэдэ солыень дуудажа хүндэлдэг байhан түүхэтэй. Юундэб гэхэдэ, таабаринуудые мэргэнээр таадаг зон үндэр эрдэм мэдэсэтэй, шэнжэлхы хёрхо бодолтой, хурса ухаатай, зохёохы оюун бэлигтэй байдаг гэжэ урдын сагhаа эли.

 

Любовь Бертаковагай зураг.

Агын Буряадай тойрогһоо олон тоото уран зохёолшод урган гараһан юм. Тэдэнэй нэгэн Батор Цырендашиев мүн. Тэрэ алтан дэлхэй дээрэ мэндэ байгаа һаа, байгша оной апрелиин 22-то 80 наһаяа угтаха байгаа.
Батор Цымпилович 1941 ондо Агын аймагай Һүдэнтэ нютагта түрэһэн. Һургуулида һуража ябахадаа, түрэхэһөө юумэ бэшэхэ талаантай байһан хүбүүн мэдээжэ багша Бадма-Базар Намсараевай хүтэлбэрилһэн уран зохёолой «Булаг» кружогой гэшүүн боложо, тэндэ шүлэг, рассказ, зүжэг зохёохо оньһонуудтай дүтөөр танилсаһан юм.

   Буряад уран зохёол зүүн зүгэй арадуудай уран урлалай, соёлой баялигай нэгэ hалаань болодог. Урдын буряад уран зохёолнууд эхи үндэһөөрөө Энэдхэгэй, Түбэдэй, Хитадай, Монголой соёлой, уран урлалай заншалнуудтай сэхэ холбоотой. Мүнөө үедэ буряад дасангуудай архив соо хинди хэлэнhээ оршуулhан нангин номууд олдоhон. Эгээл гайхалтайнь, тэдэ номууд Энэдхэгтээ олдохоо болиhон байна.