Тиихэдэ тойрогой дэбисхэр 205,79 км² хэмжээнэй байгаа. 1939 оной бүридхэлөөр, 35700 хүн ажаhуугаа, тэдэнэй 20100-иинь буряад яhатан гэжэ тоологдоhон. Агын тойрогой дэбисхэр дээрэ 2 аймаг ба 28 хүдөө hуурин байгаа юм.
Дайнай эхилхын урда тээ Дулдаргада, Будаланда эхин шатын hургуулинууд баригдаа, Табтаанайда хамтын байра нээгдээ, Һүдэнтэдэ долоон жэлэй hургуули бодхоогдоо, Урда-Агын, Хүнхэрэй, Онгоосоной эхин шатын hургуулинуудта досоо талынь нарин заhабарилгын ажалнууд хэгдэhэн байна.
Ажалша бэрхэ элинсэгүүдэймнай ашаар тойрогой экономикын алишье талаар хүгжэн, дээшээ бодожо байhан саг. Жэлhээ жэлдэ малай тоо олошороо, энээн тухай 1-дэхи таблица соо элеэр харуулаатай байна.
Таблица 1. Малай үдэсэ (мянган толгой).
Мүн тарилгын талмайнууд ехээр хахалагдажа эхилhэн гээшэ. 1938 ондо колхозууд 31,4 мянган га талмайда таряа болон ондоошье ургамалнуудые тарижа байhан hаа, 1939 ондо 36,5 мянган га газарта тарилга хээ. Энэл жэлынь тойрогой дэбисхэр дээрэ алтанай 2, сагаан туулганай 2 ба вольфрамай 1 уурхайнууд хүдэлжэ эхилhэн байна.
1941 ондо экономикын алишье шэглэлээр ажал ябуулагдажа, дүнгүүдые дээшэлүүлхэ түсэб тойрогой арадай түлөөлэгшэдэй 5-дахи хуралда баталагдаhан байна. (Таблица 2).
Таблица 2. Тойрогой ажахын түсэб.
Хүдөө hуурингуудай хоорондо хэлхеэ холбоон ехэл хэсүү байhан. Эгээл түрүүн 8 хүдөө hууринай зүблэлнүүд телефоноор хангагдаа.
1941 оной түрүүшын гурбан hарада малай тоо эли бодо дээшэлээ. Хүдөө ажахыда амжалта туйлаhан ажалшад хүдөө ажахын бүхэсоюзна үзэсхэлэндэ эльгээгдэдэг байгаа. Жэшээлбэл, Калининай нэрэмжэтэ колхозой түрүүлэгшэ Амгалан Намсараев 10,84 ц таряа хуряаhанай, бодо малай 4 фермэ байгуулhанай түлөө үзэсхэлэндэ хабаадаhан байна. Үзэсхэлэндэ хабаадагшад дээдын шагналнуудта хүртэдэг hэн. Мүн тиихэдэ ажалай аша габьяа харуулhан зондо гүрэнэй орден медальнууд зүүлгэгдэдэг байгаа. Тиигэжэ И.В.Сталинай гарhаа Хойто-Агын Б.Болотов, Һүдэнтын Д.Жалсараева, Сахюуртын Ж.Намсараев, Үзөөнэй Б.Бадмаев, Дулдаргын А.Рожков, Агын МТС-эй Д.Цыбикова, Тугшанай Р.Цыренов, Сагаан-Уулын Б.Линхобоев, Догойн Т.Гончиков, Зугаалайн Д.Зоригтуева, Уртын М.Буянтуев, Шулуутайн Б.Тыхеева орденгуудта хүртэhэн байна.
Тобшолходо, Агууехэ Эсэгын дайнай урда тээ тойрогой экономико хүгжэлтэтэй, зоной ажабайдал hайжаржа байгаа. Һургуули hудар хэжэ, эрдэмээ дээшэлүүлhэн залуушуул олон болоо. 1930 ондо үүдэеэ сэлиhэн Агын багшанарай техникум түрүүшынгээ 10 жэлэй хугасаа соо 115 багшанарые бэлдэжэ гаргаhан түүхэтэй.
Дайнай урда тээхи жэлнүүдтэ Улаан Арми зэбсэгжүүлгэ баhал өөрын үрэ дүнгүүдтэй байhан. Шэнэ стрелково ба артиллериин буунууд, «КВ», «Т-34» танкнууд ба «Миг-3», «Як-1» самолёдууд бии боложо эхилhэн.
1939 оной мартын 29-дэ СССР ба Германи гүрэнүүд хоорондоо 10 жэл соо дай хэхэгүй гэhэн хэлсээ баталhан гээшэ. Энэ хэлсээгээ эбдэжэ, Германиин фашис булимтарагшад 1941 оной июниин 22-ой үглөөнэй 4 сагта Эхэ орондомнай дайгаар добтолон орожо, дэлхэй дээрэ эгээл шуhата, удаанай дайн эхилhэн юм. СССР гүрэнэй урдаhаа фашис Германитай хамта Итали, Румыни, Финлянди, Венгри гүрэнүүдэй сэрэгшэд добтололсоhон. Энэл үдэрынь СССР-эй Совнаркомой түрүүлэгшын 1-дэхи орлогшо В.М.Молотов радио-дамжуулгаар үдэрэй 12 сагта Совет гүрэнэй арад зондо хандажа, Эхэ ороноо хамгаалгын түрүүшын зорилгонуудтай танилсуулаа, дайсанай хүсыень дараха тухай соносхоо. Тэрэл үдэрынь ВКП(б)-гэй ЦК-гай Политбюро Советскэ Союзай дайнай байдалда ороhон ба ямаршье наhанай сэрэгшэдые Улаан Армида татаха тухай тогтоол гаргажа, олондо сонос-хоhон байна.
Дайнай эхилhээр, хахад hара үнгэрөөд байхадань, июль hарын 3-да И.В.Сталин радио-дамжуулгаар арад зондоо хандаhан, «Всё для фронта! Всё для Победы!» гэжэ уряалhан гээшэ. Энээнэй hүүлээр «Родина-мать зовёт!», «Вперёд к полной Победе!» гэхэ мэтын уряа-зурагууд, «Священная война!» гэhэн уряа дуун бии боложо, сэрэгшэдэй дайшалхы зоригыень алдахуулаагүй юм.
Бүхы юумэн фронтдо!
Дайнай түрүүшын үдэрhөө эхилээд, Улаан Армида Агын 1690 хүбүүд, басагад татагдаhан байна. 1942 ондо 3010 хүн дайнда ошоо. Бүхыдөө Эсэгын дайнда 5860 агынхид хабаадаhан юм. Улаан Армиин бүридэлдэ 17 наhатай болон 9-10-дахи классай залуушуулшье татагдадаг, врач, эмнэлгын сестра, хэлхеэ холбогшо, тогоошон гэхэ мэтэ мэргэжэл шудалhан зон Эхэ ороноо хамгаалалсахаа ошодог байгаа.
Бүhэтэй зоной дайнда татагдахада, гэртээ үлэhэн үбгэд хүгшэд, hамгад, хүүгэд үдэр hүнигүй ажал хэжэ, түрэл армияа эдеэ хоолоор хангадаг байhан юм. 1941 ондо гүрэндэ мяха тушаахадаа, Агын тойрог 187% түсэбөө дүүргэhэн байна.
1936 он. Могойтын аймагай «Красный октябрь» колхозой тэмээшэд.
Мүнгэнэй талаар 142,5% мүнгэн татагдаhан, урьhаламжын мүнгэн түсэбhөө 108,6% ехэ болоһон гэхэhээ эхилээд, бүгэдэ арад зоной аша оролдолгоор гүрэнэй засаг зургаанай табиhан түсэбүүд үлүүлэн дүүргэгдэжэ байhан гээшэ.
Жигмит Тумуновай «Агинцы в войнах за Родину» номhоо Валентина ЦЫРЕНЖАПОВА оршуулба.
Агын гүрэнэй архивай болон Г.Цыбиковэй нэрэмжэтэ Агын музейн архивуудай фото.
