Гэр бүлын, инаг дуранай болон үнэн сэхэ байлгын үдэртэ зорюулан, Батожаргал Бальжиров ба Клавдия Шагдурова хоёрой бүлэ тухай бэшэхэ зорилготойгоор Онон голой эрьедэ оршодог Хүнхэр нютаг ошоһон байнабди.
Батожаргал аха хурса хутагата худанса шарайд угай Доржын Бальжирай ба Согтын Бутидай гэр бүлэдэ түрэһэн. «Абамнай 1891 оной хүн байһан. Эжымнай абаһаа 16 наһа дүү, 1907 оной һэн. Ехэ ахамнай 1929 оной, удаадахимнай 1937 оной, би 1945 онойб, минии доодо тээ 1950 оной басаган бии. Аба буряад гэрэй хана хэхэдээ бэрхэ байһан», - гэжэ тэрэ мэдүүлбэ.
Клавдия Ешиевна тухай хэлэбэл, тэрэнэй хүүгэд наһан бэлэгүйхэн байгаа. «Би тэртэ омогойб, Захааминай аймагай Хужар нютагта түрөөб. Һүүлдэ Дүтэлүүртэ байдаг болоо бэлэйбди. Айлай дүрбэн басагад һэмди. Абамнай 1953 ондо, минии 7-той ябахадам, наһа бараа. Хайрата эжымнай 1961 ондо 35-тай, 25-тай, 15-тай намайе, 12-той дүү басаган - бидэниие орхёод лэ, бурхандаа мордоо һэн даа. Тиигэжэ ехэ эгэшэмнай маанадаа хүн болгожо үндылгэһэн. Би 75-тайб, 85-тай эгэшэм бии, «Эхэ-герой» болоһон. Ехэ эгэшэмнай 2 хүүгэдтэй, олон аша зээнэртэй байгаа. Одхон басаган долоон хүүгэдые түрэһэн», - гэжэ тэрэ хөөрөө.
Батожаргал Доржиевич наһанайнгаа нүхэртэй Улаан-Үдэдэ, Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын институдай оюутан ябахадаа танилсаһан ха. Клавдия Ешиевна тэрэ үедэ энэл институдта һуража ябаа. Тиигэжэ залуу мэргэжэлтэд - агроном зоотехник хоёр - инаг дуранай уряагаар гэр бүлэ болохо гэжэ шиидээд, 1971 ондо соморхоншье һаа, хадуугдама гоё түрэ хэһэн юм.
«Апрелиин 30-да түрэ хээ һэмди. Урид самолёдто һуужа, Улаан-Үдэдэ буугаад, Улаан-Үдэһөө Захаамин хүрэтэр ниидээбди. Апрелиин 29-дэ 8 хүн болоод, түрэдөө бусаха байгаабди. Теэд һөөргөө бусаха гэхэдэмнай, самолёдто сүлөө һуури үсөөн. Түрүүн дүрбэеэ эльгээбэбди: худын түрүү, худагын түрүү, бэри, үшөө нэгэмнай самолёдто һуугаа. Бэшэ дүрбэниинь үлэшоод лэ, автобусоор Улаан-Үдэ ерэбэбди. Тэндэһээ поезддо һуужа, Оловяннада буугаад, Саһашын автобусоор түрын үдэрэй үдэшэниинь хүрэжэ ерээ бэлэйбди», - гэжэ холын харгыда ушарһан бэрхэшээлнүүдэй түлөө өөрынгөө түрэһөө үлэһэн тухайгаа Батожаргал Доржиевич энеэдэтэйгээр хөөрэбэ.
Харахада, «боевой», шанга, дорюун абяатай, хүхюун зантай Клавдия Ешиевна хөөрэлдөөнһөө үлэнгүй, баһал ташаганаса энеэжэ байжа, үгэ нэмэнэ: «Намайе хулуужа асархадань, хадам ахай бидэниие угтаха байгаа. Теэд урид орожо ерэхэдэмнай, «Һүү, эдэмнай ерэшэбэ лэ» гэжэ хашхараад, хабсайтай шабдаагаа алдаһан юм…
Харин түрэ дээрээ би гансаараа һуунаб. Эдэ зомни үгы. Зонииеш танихагүймни хабатай. Зүгөөр үдэшэлэн залуушуулай нааданда Батожаргал нүхэртэеэ сугтаа болоод байгаабди. Намайгаа хүргэжэ ерэһэн зоной нютагаа харихадань, тэдээнээш дахажа уйлаагүйб, энэ гансашье модогүй газарта яажа байха хүнбиб гэжэ тайгаяа ехэл үгылжэ бархираа бэлэйб. Ехэ басаганайнгаа жэлтэй болоод байхада, нютагыем хаража ерэгты гээд, хадам эжыгээ абаад лэ, нютагаа ошобоб. Ошоходомнай, минии түрэлэй нэгэ үбгэжөөл эжыдэ юундэ хэлтэгы түрэ (залуушуул хоюулаа бэшэ) хээбши, хэлтэгы түрэ хэхэ ёһогүй байгааш гээ бэлэй. Теэд хахад үдэр хэлтэгы түрэтэйш байгаа һаа, һайнууд байдагбди даа.
Залуу байхадаа, Батожаргал намайе жэл бүри нютагыем айлшалуулдаг һэн. Һая хадамда гаража, Хүнхэр ерээд байхадамни, хүршэ хүгшэн хэлээ бэлэй: «Тюу-уу даа, яахаа иишээ, иимэ холо ерээбши даа». Түрүүшээр ходо нютагаа эрьежэ ошодог байхадаа, ехээр гунигладаггүй байгаалби даа. Тон нютагаа һанашоо һаа, нютагайнгаа үйлсэ, хүршэнэрөөл ухаандаа оруулхаш. Хадамда гараад, хойто жэлынь нютагаа ошоходоо: «Хэдыдээ агын хэлэндэ орообши!» - гэжэ зэмэлүүлһэн хүм. Эндээ ерээд хөөрэлдэхэдөө, тиигээд бү дуугара, иигээд бү дуугара гэжэ эндэ зэмэлүүлхэш».
Үнэхөөрөө, холын танигдаагүй газарта нүхэрэйнгөө нютагаар нютагые хэжэ, байра байдалаа зүб мүрөөр зохёогоо, ажалтайшье боложо, хүдөө ажахыда бүхэли наһаяа зорюулаа бшуу. Түрүүн хониной тоо бүридхэгшөөр хүдэлөөд, 1973 ондо зоотехнигээр ажаллаа. Хожомынь эбэртэ бодо малай тоо бүридхэгшэ ябаһанаа, наһанай амаралтада гараһан байна. Зоотехнигээр, учётчигоор хүдэлхэ соогоо хүдөө буусануудаар һайсал ябаһан, малай тоо толгойн түлөө нилээд оролдоһон хүн юм. Харин Батожаргал Доржиевич олон жэлдэ агрономой, ахамад агрономой, парторгыншье бэлэгүйхэн, нилээд харюусалга ехэтэй ажалда бэеэ сүм зорюулжа хүдэлһэн намтартай. Мүн тэрэ гол ажалайнгаа, гэр бүлын хажуугаар түрэл нютагайнгаа ниитэ хэрэгтэ эдэбхитэйгээр хабаададаг байһан, хори гаран жэлэй туршада нютагайнгаа һунгуулиин комиссиин түрүүлэгшэ ябаһан. Батожаргал Доржиевич журамтай, сэбэр һэшхэлтэй, һайхан сэдьхэлтэй, найдамтай байхадаа, нютагаархидайнгаа дунда хүндэтэй болоһон юм. Олон жэлдэ ажалдаа шударгыгаар хүдэлһэнэйнь түлөө Россиин Федерациин яаман тэрэниие Хүндэлэлэй грамотаар шагнаһан шуу.
«Кинодо ябадаг һэн бэзэт даа?» гэжэ һурахада: «Залуу байхадаа ябадаг һэмди. Орой унтахаа хэбтэхэбди. Теэд үглөөгүүрынь контородо 8-да байха хэрэгтэй. Одоол гүйхэб даа ажалдаа. Гүйдэлөөрөө ошоод лэ, һургуулиин хорёо соо ороод, амияа дараад лэ, контородо 8-да үрдижэл ошохош даа», - гэжэ Батожаргал аха харюусана.
Иигэжэ бүхые үрдин, ажал гэр хоёрой хоорондо гүйлдэһөөр байтарынь, саг үнгэрбэ, залуу бүлэ түрүүшын үри Цындыма басагатай боложо, эхэ эсэгын жаргал эдлэбэ. Нарайлха үе тухайгаа Клавдия эгэшэ баһал хүхюутэйгээр хөөрэбэ: «27-тойдоо хээлитэй ябахадамни, хүгшэрөөд түрэбэ гэжэ ямар ехэ гайхал (сенсация) болоо һэн гээшэб. Мария Гомбоевна намайе 37 үдэрөөр Агада нарайлалгын гэртэ хаажархиба даа. Шэнэ жэл, Сагаалган, Старый Новый год болобо. Энэ роддомдотнай гурбан жэл болобоб гэхэб бинь». Тиигэһээр Дарима басаган, Базар-Гүрэ, Баир, Батор хүбүүдынь мүндэлөө. Сүлөөгүй гэртэхинтэй байхадаа, хүүгэдынь ажалда бэрхэнүүд, хара эртэ бүхыгөө хэжэ, бэеэ даагаад ябажа һураһан ааб даа. Аба эжы хоёрой ажалдаа, гэртэхи газаахи хүдэлмэридэ, үмсынгөө мал дээрэ һалирһаар байтарынь, табан һайхан үринэрынь бэежэжэ, хүдэржэжэ, һургуули һудар хэжэ, айл бүлэ болон тараа. Цындыма басаганиинь Эрхүүдэ байһанаа, абатандаа ерэнхэй. Тэрэ Улаан-Үдэдэ экономистын мэргэжэл шудалжа гараһан. Дарима басаганиинь Улаан-Үдын багшанарай дээдэ һургуули дүүргээд, «Агинская правда» газетын сурбалжалагшаар, удаань Бооржын «Голубая дивизия» газетын редактораар, сэрэгэй комиссариадташье ажаллаһан байна. Мүнөө Алдар нүхэртэеэ, үри хүүгэдтэеэ Эрхүү хотодо ажаһуудаг. Хүбүүдэй ехэ Базар-Гүрэнь Улаан-Үдын багшанарай дээдэ һургуулида һураһан, унаагаар ашаа шэрэдэг ажалтай, гэр бүлөөрөө баһал Эрхүүдэ байдаг шуу. Дунда хүбүүниинь Буряад ороной ниислэл хотын барилгын техникум дүүргэһэн, мүнөө абатанайнгаа хажууда байжа, харгын ажалда хүдэлнэ. Гэрэй одхон, 1985 оной Батор хүбүүнииньшье баһал ажалтай, Забайкальскда түбхинэһэн юм. Дальбараануудай тэнжэжэ, уурхайгаа орхин ошодогтол, хүүгэдынь хуби хубиингаа байдал аминдаа зохёон, иишэ тиишээ тарабашье, саг үргэлжэ түрэл нютагаа эрьен, хүүгэдтэеэ абындаа айлшалаад, амараад, туһалаад ошодог гуримтай. Энэ бүлэдэ эбээ таһарха гэжэ байхагүй, бэе бэеэ шагнаархаад, ойлголсоод, дүмөөд лэ, ажана тэнюун ажаһуунал даа. Клавдия Ешиевна эхэнэр хүнэй һургаалаар хани нүхэрөө хүндэлэн, һүр һүлдыень үргэн ябадаг.
«Биб гэхэнь баһал буруу. Бинь «годигонохоб, годигонохоб», теэд нүхэрэймнил хэлэһэн зүб байдаг. Бүһэтэй хүниие хүндэлхэ, хайрлаха ёһотой. Батожаргал түни түбшэн зантай, хүүгэдээ бадашажа, хараажаш үзөөгүй», - гэжэ эды олон жэлдэ түшэглэжэ ябаһан нүхэр тухайгаа хэлэнэ һэн.
Зүгөөр Батожаргал ахаһаа «Нүхэртнай ямархан бэ, ямар шанарынь танда сэнтэй бэ?» гэһэн асуудалда ёһотой буряад эрын гуримаар харюу үгэхэгүйдэнь, Клавдия Ешиевнагай тодожо абаад, «Вредная гэхэеэ байһан байха, весёлая гыш дээ», - гэхэдэнь, булта энеэлдээ бэлэйбди…
Иигэжэ эдэ хоёр бэе бэедээ түшэглэн, юунэйш болоо һаа, урма зоригоо мүхэнгүй, үшөө нэгэниинь нэгэеэ шогложо, энеэлдэжэ байхадаа, дала, наяадтайшье һаа, сэдьхэлээрээ залуу ябанал даа. Хүсэтэйгөөр эбхэрһэн долгиндо хэмхэрхэгүй бүхэ хабсагай мэтэ бата бэхеэр, эбтэйгээр ажаһуужа байһан Батожаргал Доржиевич ба Клавдия Ешиевна хоёрой бүлые алтан түрөөрнь амаршалаад, үшөө олон жэлдэ сугтаа аша зээнэрээ, гушанараа (арбан аша зээнэртэй, гурбан гушанартай) тойруулан, хүхюун дорюун зандаа ябыт даа гэжэ хүсэнэбди.
