Гэр бүлын, инаг дуранай болон үнэн сэхэ байлгын үдэрөөр дашарамдуулан, Будалан нютагта сугтаа таби гаран жэл соо ажаһуужа байһан Санжа Сультимов болон Валентина Абидаева хоёрой бата бэхи бүлэ тухай зурагланабди.
Тэдэ хоёр хонгор залуу ябахадаа, Шэтэ хотодо танилсаһан байна. Тэрэ үе тухайгаа Валентина Петровна иигэжэ хөөрэнэ:
«Би Шэтэдэ эмнэлгын училищида, Санжа Шэтын хүдөө ажахын механизаци болон электрификациин техникумдэ һуража байгаа. Бидэ хоёрые минии нүхэр басаган Дарима Тумурова танилсуулһан юм. Ноябриин 19-дэ, хүйтэн, саһатай үдэр түрэмнай болоо һэн. Хара-Шэбэрһээ манайхин олон автобус, машинануудаар намайгаа хүргөө. Тэрэ үедэ тиигэжэ хүргэдэгшьегүй байгаа. Тэрэ гэһээр сугтаа олон жэлдэ һайн лэ байналди даа».
Санжа Жамсаранович 1966 ондо Шэтын техникум «Техник-механик» мэргэжэлтэй түгэсхөө. Карл Марксын нэрэмжэтэ түрэл колхоздоо хонишоной туһалагшаар, жолоошоноор г.м. элдэб ажалда хүдэлөө, колхозой комсомолой эмхиин комсоргоор, нютагайнгаа зүблэлэй түрүүлэгшээр ажаллаһан байна. 1973 ондо Шэтын можын Арадай депутадуудай зүблэлэй 14-дэхи зарлалай депутадаар һунгагдаа. Санжа Жамсаранович ажал хүдэлмэридэ бэрхэ, нарин, үнэн сэхэ, харюусалгатайгаар хандадаг, үгтэһэн даабари, түсэбүүдые дүүргэжэ шададаг, юумэнэй түлөө һанаата болодог, хүндэ туһалха гэжэ ябадаг бэлэй. Эгээл иимэ шанарынь, шадабаринь обёорогдожо, тэрэ Һүдэнтын Ждановай нэрэмжэтэ колхозой ахамад инженерээр хүдэлхэеэ эльгээгдэһэн байна. Тэрэнэй хабаадалгагүйгөөр таряа тарилга болон хуряалга, малай үбһэ тэжээл бэлдэлгэ г.м. хүдөө ажахын шухала ажалнууд бүтэдэггүй һэн гээд хэлээ һаа, алдуу болохогүй. Нэгэ үедэ Санжа аха суута агроном Сувор Батомункинтай Хитадай Үбэр Монголой Зүүн һомондо газар элдүүрилжэ, таряа ургуулха ажалдашье ябаһан. Харин Валентина Петровна фельдшер-лаборантын мэргэжэл шудалаад, Хара-Шэбэрэй, Будаланай, Һүдэнтын участково больницануудта, мүн Будаланай яслида лаборантаар, эмнэлгын сестрагааршье хүдэлһэн намтартай.
Инаг дуранай халуун охиндо эзэлэгдэжэ, аяар 1967 ондо хуби заяагаа ниилүүлһэн эдэ хоёрые залуугайнгаа сэбэрые алдаагүй, хүндэтэй бүлэ гэжэ ажаглахаар байгаа. Мүнөө 80 наһаяа дабаһан болон 74-тэй аха захатан зургаан үри хүүгэдэйнгээ айл бүлэ болон түбхинөөд, ажал хэжэ, урагшатай ябахыень, хөөрхэн арбаад аша зээнэрэйнгээ үндыхыень хаража байнхай. Айлай тон ехэ Оюна басаганиинь Улаан Сүхэ нютагта адвокадаар, Жаргалма (социальна ажалаар мэргэжэлтэн) Жаргал (захиргаанай жолоошон) хоёрынь Будалан нютагтаа хүдэлнэ. Бэшэ гурбан хүүгэдынь Забайкальскда байдаг юм. Тэндэ Мыдыгма басаганиинь мүрдэгшөөр, Баир ба Зоригто Сультимовууд түмэр харгыда ажал хэдэг. Зунай үедэ хүүгэдынь, аша зээнэрынь аба эжыгээ эрьен айлшалдаг шуу.
«Хүүгэдтээ юун гэжэ заадаг байгаабта?» гэһэн асуудалдамнай: «Һайнаар һурагты, аха зониие хүндэлэгты, тоомоо бү таһарагты гэжэ хэлэдэг һэмди. Бидэ хоюулаа ажалтайнууд, гэртээ ерээд, эдеэ түргэн шанаад лэ, һөөргөө ажалдаа гүйхэш даа. Тиихэ үедэ ном ухаангүй уншадаг саг байгаа. Бүхы мүнгөөрөө номуудые абадаг һэмди. Тиигэжэ хүүгэднай булта ном уншадаг байгаа. Тэрэнь лэ һайн. Һүдэнтэдэ байхадамнай, хүршэ Анна Николаевна хэлэдэг һэн: «Санжаагайда ороходошнил, абань, эжынь, хүүгэдыньшье – булта ном уншажа байха». Саг ондоо болоол дээ. Мүнөө хүүгэд ном уншахаяа болишоо. Хүүгэднай булта һайн байна. Алтан түрэ маанадта хээ һэн. Һайн нүхэртэйл һаа, бүлэ бүхэ, эбтэй эетэй байхал даа», - гэжэ Валентина эгэшэ алтан түрэһөөнь буулгаһан фото-зурагуудые харуулан хэлэнэ.
Хүүгэд гээшэ аба эжыгээ хэнһээш, юунһээшье ехээр сэгнэжэ, тэдээндээ һүгэдэжэ ябадаг, тэдээн тухайгаа тон һайнаар мэдэдэг ха юм. Мүн үринэрэйл ухаанда заабари заршамуудынь, үхибүүдэйнгээ түлөө яажа оролдоһониинь тон бүхөөр хадуугдадаг шуу. Эгээл иимэ дурсалгануудтаяа Санжа ахатанай хоёрдохи басаган Жаргалма Санжаевна хубаалдана:
- Хүүгэд байхадамнай хадуугдаһан үйлэ хэрэгүүд тухай Оюна абгайтаяа хаа-яа хөөрэлдэдэгбди. Тиихэдээ абымнай шадахагүй юумэн гэжэ байдаггүй, эхэнэрэйшье ажал һаань, бүхые хэдэг һэн гэжэ дурсахаш. Тэрэ үедэ хуушанай лампова телевизорнүүд халтад гэхэдэ эбдэрхэеэ һанаха. Тиихэдэнь аба дуратай мультфильмуудыемнай харуулха гэжэ оролдожо, паяльник гартаа абаад лэ гагнаха даа. Оёдолдошье дүйтэй һэн. Һүдэнтэдэ байхадаа, абгайтаяа һур харбаанай кружогто ябадаг һэмди. Тиихэдээ һурша номын хүбшэдэ бэеэ сохюулхагүймнай тула хэрэгсэлнүүдые абамнай эсхээд, оёод үгэжэрхидэг бэлэй. Бидэ хэнһээшье гоё үбсүүбшэтэй, углуургатай ябадаг һэмди. Шэнэ жэлэй хубсаһа бэдэржэ, хуушан хубсаһа үмдэжэ байгаагүйбди. Хуу оёод үгэдэг һэн. Шабын түмэрѳѳр, мишурагаар титим (корона) хэжэ үгэхэ. Бэрхэл гэртэхинтэйбди гэжэ һананаб. Эжын нарайлхада, аба үглөөгүүр эртэ бодоод лэ, үнеэдээ һааха, һү бүлэхэ, хааша, эдеэ шанаха, гэрээ сэбэрлэхэ, сагаадаха. Мүн үһыемнай таһа гүрөөд, бантигуудые уяад, хубсаһыемнай элюурдэхээр һаань элюурдээд лэ, яб байса хубсалуулдаг һэн. Дарханда бэрхыень тэмдэглэхээр. Миин һуухагүй даа. Мүнөөшье гараараа мангир хэршэжэ, хамһалсахые оролдожо байгаал даа. Абын инсульт болоходонь, ехээр сошоо, мэгдээ һэмди. Мүнөө бэень заһараа. Газетэнүүдые уншажа, телевизорээр һонинуудые хаража, шагнажа, маанадта ухаа заажа ябанал даа. Аба эжы хоёрнай кроссворд тааха дуратай. Абатамнай ямаршье ажал хээ һаа - хонишоншье байгты, ехэ һургуулишье хэгты - шэн наринаар, үнэн сэхээр, шударгыгаар лэ хүдэлэгты гэжэ маанадта заадаг. Тиимэһээл бидэ, хүүгэдынь, булта үнэн сэхээр, оролдосотойгоор, амжалтатай ажалланабди гэжэ һанадагби. Жэшээ хэлэбэл, нагаса абынь ажалай зэмсэгүүдэй юуниинь хаана хадагалагдадаг бэ гэжэ Бата хүбүүмни мэдэдэг. Бүхы юумэн һууридаа байха ёһотой гэһэн һургаалынь бидэнэйшье хүүгэдтэ хүрэнэ ха юм. Бүхэли наһаяа техникэтэй хүдэлһэн байхадаа, ухаагаа техникэ тээшэ табиха даа. Хүнүүдэй унаамни һаатаа гэхэдэнь, ехэтэ һонирходог. Тээсгэн дүү хүбүүн мото-хажуур бэлэг асараад ошоо һэн. Тэрэниие харуулхадамнай, ехэ һонирхожо байжа харана, «Энэнь нарин ногоондо һайн, халаахай тэрээгээрнь сабшахаар», - гэжэ тухайлжа һууха. Аба эжы хоёрнай бидэнэйнгээ һонин дууһан мэдэжэ байха, Мыдыгмамнай хүбүүнтэеэ Сочи ошобо гэжэ хуу мэдэһэн, дуулаһанууд хөөрэжэ байдаг шуу. Бултандамнай үгөөрөө, хэрэгээрээ, эд зөөреэршье туһалхал гэжэ ябадаг хоёр лэ даа. Мүнөө наһатай болоһон аба эжыгээ ээлжээгээр, амаралтынгаа үедэ эрьежэ, хажуудань байлсаха гэжэ оролдонобди. Январиин амаралтануудай үдэрнүүдтэ дүү хүбүүн, дүү басаган ерээд, түлеэ залһыень бэлдээд, гэр байрыень сагаадаад ошоо һэн. Аба бүхы юумэ ёһо гурим соонь хэхэ гэжэ оролдодог байгаа. Басагад, хүбүүдтээ бултандань энжэ, эд зөөри үгэһэн. Бүһэтэй хүнэй харюусалга гээшые тон һайнаар дүүргэхэ ёһотой, бүлын ажана байдал бүһэтэнһөө дулдыдаха, хэлэһэн үгэдөө хүрэхэ гэжэ хүбүүдтээ, бидэнэйшье хүүгэдтэ заадаг. Дүү хүбүүднай яһала бэрхэнүүд, абынгаа һургаалаар ябаха гэжэ оролдонол даа.
Эжымнай тэсэмгэй, түбшэн даамай, сэсэн мэргэн бодолтой, оюун ухаатай хүн юм. Хэрэлдэжэ, тоосолдожо заяандаашье байхагүй. Абада түшэг тулгань боложо ябана. Залуудаа аба түргэн сухалтай һэн ха. Теэд эжы абые иибэш, тиибэш, буруу байбаш гэжэ нэгэш байхагүй, зүгѳѳр сухалыень яахадаад бэ даа даража сэхэлдюулээд, тэнсүүлээд лэ, бэе бэеэ ойлголсоод лэ ажаһуугаал даа. Хубсаһыень ходо элюурдээд, гуталыень сэбэрлээд байлгаха. Эжы бидэнэй эдир ябахада, иигэжэ заадаг һэн:
«Таанад булта хадам харида ошохот, һамга абахат, һалаад ондоо хүнтэй ниилэжэш болохот – энэ наһанда юуншье боложо болохо, юуншье һэлгэжэ болохо, зүгөөр энэ дэлхэйдэ ори ганса аба эжытэйт гэжэ абамнай маанадые зүб лэ тиихэдэ зэмэлээ һэн гэжэ ходо һанажа байхалта даа. Энэл аба эжыһээ ондоо аба эжытэй болохогүйт».
Аба эжын эдэ үгэнүүд тон зүб байгаал даа. Мүнөө жэл бидэ Буладтаяа 30 жэл болохобди, хуряахайтамнай 28 жэл сугтаа байна, Жаргалтанай айл болоһоорнь, 24-25 жэл гүйсэхэнь. Одхон дүү хүбүүн Зоригтотоншье арбаад жэл болошобо. Нэгэтэ дүү бэри хэлээ бэлэй: «Хадам аба эжы шэнгеэр, ехэ дуран соо хүүгэдээ хүмүүжүүлхэ хэрэгтэй. Тиихэдэ хүүгэд энэрхы, һайн сэдьхэлтэй үбгэдтэй байха»…
Залуудаа олон хүбүүд, басагад сооһоо инаг гансаяа олоод, бүхэли наһанайнгаа намтар нэгэдхэн, 50 гаран жэлдэ амгалан тэнюун ажаһуужа, хүүгэдэйнгээ жаргалаар жаргалые хэжэ ябаһан хоёр наһатайшуулда наранай дулаахан элшэдэ үшөөл олохон жэлдэ эльбүүлжэ ябыт гэжэ үреэе.
