Фестиваль, гол түлэб, номой хэблэлдэ, литературада зорюулагдадаг. Россиин бүхы регионууд шахуу ажалтаяа танилсуулаа. Улаан талмайда майханууд табигдажа, арад бүхэнэй түрэлхи хэлэн дээрэ бэшэгдэһэн номуудай яармаг эмхидхэгдэһэн байна. Янжима Батуева Цырен-Доржи нүхэртэеэ «Фестиваль национальных культур» шэглэлээр хабаадаа.
Тэдэ «Небесное письмо: бурятская традиционная каллиграфия в книгоиздании» гэжэ видео-харуулгатайгаар лекци үнгэргөө. 800 гаран жэлэй түүхэтэй, Чингис хаанһаа эхитэй бэшэгтэй, мүнөө үедэ энэ бэшэгэй хүгжэжэ, урлал бэшэгынь шэмэглэлдэ, дизайнда, номой хэблэлдэ хэрэглэгдэдэг тухай хөөрэжэ, мастер-класс харуулһан байна.
Биирээр, али гуурһаар хуушан монголоор гоёожо бэшэлгэ уран бэшэг гэжэ урлал болоно. Иимэ урлал Хитад, Япони, Солонгос гүрэнүүдтэ ехээр дэлгэрһэн. Монгол бэшэгэй һэргээгдэжэ эхилхэдэ, гоёор бэшэлгэ хүгжэжэ эхилээ.
«Буряад хэлэеэ мэдэхэгүй зоной хуушан монгол бэшэг үзэһэнэй ямар үрэтэйб?» гэһэн асуудалда Янжима Цывановна иигэжэ хөөрэнэ: «Би буряад хэлэ мэдэхэгүй Эрхүүгэй хүбүүнтэй танилби. Монголнуудай Улаан-Үдэдэ эмхидхэһэн үзэсхэлэндэ хабаадажа, тэрэ уран бэшэг ехэ гоёшоогоо. Тиигээд монгол бэшэг, уран бэшэг нэтэрүүгээр үзэжэ шудалаа. Удаань тэрэ буряад хэлэеэ үзэжэ, мүнөө монголоор, буряадааршье тэгшэ дуугарна. Хэрбэеэ хүүгэд түрэлхи хэлэеэ һургуулида шудалжа шадабагүйл, иимэ аргаар түрэлхи хэлэндээ һурахаар байна. Хүниие дуратай юумээрнь буряад хэлэндэнь оруулхаар. Жэшээнь, хүн зураха, али гоё юумэндэ дуратай байхадаа, тэрээндээ һонирхол түрүүлжэ, буряад хэлэндээ бусана. Хуушан монгол бэшэг мэдэхэгүй һаа, уран бэшэлгэдэ һурахань худал болоно. Ганса уншаха бэшэ, бэшэгэй удха ойлгохо хэрэгтэй».
РОССИДА, МОНГОЛДО - ХУУШАН МОНГОЛ БЭШЭГ
2025 ондо монгол бэшэгтэ орохо гэһэн хуулиин тогтоол Монгол гүрэндэ гараһан. Тиигээд энэ тогтоол эдэбхитэйгээр бэелүүлэгдэжэ эхилэнхэй. 2025 он болотор хуушан монгол бэшэгэй кириллицэтэй зэргэ ябаха нэгэ шата болоно. Тиигээд саашадаа ганса хуушан монголдо орохо түсэбтэй. 2013 ондо монгол уран бэшэг уута баялиг гээд ЮНЕСКО-гэй бүридхэлдэ ороһон. Мүнөө хуушан монголоор газетэнүүд гаргагдана, элдэб хэмжээ ябуулганууд, һуралсал эмхидхэгдэнэ. Жэшээнь, гүрэнэй албанай хүдэлмэрилэгшэд заал һаа хуушан монгол хэлэ мэдэхэ ёһотой. Монгол бэшэггүйгөөр гүрэнэй ажалда абахагүй юм ха. Дунда һургуулида монгол бэшэг үзэжэ эхилээ. Янжима Батуевагай мэдүүлһээр, Монголой Юрэнхылэгшэ байһан Халтмаагийн Баттулгын самбарай хажууда зогсожо, монгол бэшэгэй хэшээл үгэжэ байхыень ТВ-гээр харуулдаг һэн. Тиихэдэ хүүгэдһээ эхилээд, наһатай зон булта телевизорэй урда һууһан, монгол бэшэг үзэдэг. Хэлэ бэшэгэй эрдэмтэд гоё дамжуулгануудые бэлдээд гаргажал байдаг. Мүнөө хабар Монголдо Янжима Батуевагай каллиграфиин үзэсхэлэндэ хабаадахада, автобусой тогтодог бүхы газарнуудай рекламын экран дээрэ монгол бэшэгэй эгээ гоё бүтээлнүүд – үреэлнүүд, шүлэгүүд харуулагдажа байгаа һэн.
«Өөрын бэшэгтэй арадуудай дунда ородог байһандаа бахархахаар. Элинсэгүүднай хуушан монгол бэшэгтэй байһан аад, халта лата хэлэн дээрэ бэшэжэ эхилээд, 1939 ондо кириллицидэ ороһон, харин монголнууд - 1943 ондо. Монгол гүрэндэ заншалта бэшэгтээ орохо ябуулгануудые эхилхэдэ, Үбэр Монголой монголнууд, буряадууд ямараар баярлаа, ехээр дэмжээ гээшэб! Тэндэ 6 сая монголнууд ажаһууна ха юм. Теэд бэшэгээ алдаагүй үбэр монголойхидые Хитадай Засагай газар хашажа эхилэнхэй, һургуулиин номуудые хитад хэлэн дээрэ болгогты гэнэ.
Буряад ороной буряад хэлэ һайнаар шудалуулдаг үндэһэн һургуулинуудта монгол бэшэг үзэлгэ программа соо факультатив гээд оруулагдаад, 6-7-дохи ангинуудта заагдана. Жэшээнь, үүсхэл гаргаһан Буряад Республикын үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадта, хүдөөгэй һургуулинуудта монгол бэшэг үзэжэ эхилэнхэй. Учебнигүүд хэблэгдэжэ, һургуулинуудта эльгээгдэһэн. Орёо асуудал гэхэдэ, багшанар үсөөн.
Монгол бэшэг үзэхэдэ, грамматикань орёо бэшэ, үзэгүүдээ сээжэлдэхэ хэрэгтэй. Үшөө «уг гарбалай хадуудаг һанал» (генетическая память) гэжэ мэдэсэнь хүнэй досоо «һэрижэ», буряадууд урагшатайгаар шудалха аргатай. Буряад хэлэ мэдэхэ хүндэ бүришье бэлэн. Наһатайшье зон эрхимээр шудална, наһанай хизаарлалга үгы», - гэжэ Я.Батуева хѳѳрѳѳгѳѳ үргэлжэлүүлнэ.
МОНГОЛ БЭШЭГЭЙ НҮЛѲѲ
Монгол бэшэг мэдэхэ хүн урдын, тэдэнэй тоодо бурхан шажанай номуудые, уншаха, үзэхэ, архивай дансануудые шэнжэлхэ аргатай болоно.
Каллиграфи хадаа амяараа урлал юм. Тэрэ хүнэй ганса ухаан бодолдо бэшэ, зүрхэ сэдьхэлдэ нүлөө үзүүлдэг. Зарим зон «үзэхыешье үзэхэб, монгол бэшэгээр юу хэхэбиб?» гэдэг. Нүгөөдүүл өөрыгөө хүгжөөхэ, элинсэгэйнгээ бэшэг шудалжа, уг гарбалтаяа холбоотой байха зорилготойгоор үзэдэг байна. Нүгөө зариман ганса урлалаарнь һонирхоно, бодото байдалда хэрэглэхэ зорилготойгоор шудална. Жэшээнь, гарай бэлэгүүдые, хубсаһа, гэр байдалай хэрэгсэлнүүдые, үйлэдбэриин бүтээлнүүдые шэмэглэдэг юм. «Концертын соносхол кириллицээр, хажуудань монголоор доошонь бэшэбэл, гоёор харагдадаг, хүнэй анхарал татадаг. Номой гадар шэмэглэхэдэ зохид. Улаан-Үдэдэ нэгэ ресторанай нэрэ хуушан монголоор бэшээтэй байдаг. Москвада буряад эдеэ хоолой газарта баһа гоёор уран бэшэг хэрэглэгдэһэн байна, харин мэргэжэлтэнэй ажал бэшэ, буулгажа абаһан гэжэ эли.
Монгол бэшэг наддиалектнэ хэлэн юм. Жэшээнь, монгол бэшэг буряад диалект дээрэ уншахадаа, «сар» гэжэ үгэ «һара» гэжэ ойлгонобди. Хуушан монголоор бэшэхэдэ, Үбэр Монголдо, Монголдо, Хальмагта ойлгохо. Хэлэеэ ойлголсохонь хүндэшэгшье һаа, бэшэгээрээ ойлголсохоор. Чингис хаанай агууехэ хаанта гүрэндэ хэды олон нютаг хэлэнүүд байбашье, хуушан монгол бэшэг гүрэнэйнь бэшэг байһан. Тиигэжэ тэдэ бэшэгээ булта шудалжа, бэшэг бэшэхэдэнь, мэдээнүүдые дуулгахадань, орёо асуудалнууд гарадаггүй һэн. Ямаршье нютаг хэлэндэ нэгэ үгэ ондо ондоогоор хэлэгдэдэг, тиихэдээ хуушан монгол бэшэгээр ойлголсохоор юм. Бэшэгтэ һурахадаа, хүн яруу найрал, гүн ухаа ойлгоно, өөрыгөө хүгжөөнэ бшуу. Гадна хүн сэдьхэлээрээ буряад хэлэеэ, соёлоо мэдэржэ эхилдэг, бэшэгээ, хэлэеэ үзэхэ, буряадаар дуугарха хүсэлтэй болодог. Япониин мэргэжэлтэдэй шэнжэлэлгээр, хүнэй зохёохы шадабари, хадууса, анхаралынь хүгжэдэг», - гэжэ залуу багша мэдүүлнэ.
ЮУНДЭ «ТЭНГЭРИИН БЭШЭГ» БЭ?
Энэ асуудалда шүтэлгын, нангин удхатай харюунууд олон. Янжима Цывановна иигэжэ хөөрэнэ: «Монгол бэшэг дээрэһээ доошоо бэшэгдэдэг, тиихэдээ бурхад дээрэһээ доошоо буугаа гэһэн удхатай. Буддын шажанай домогоор, Манзашэри бурхан түрүүшын үзэглэл айладхаһан гэдэг. Санскрит хэлэн өөрөө бии болоһон, хүнэй һанаһан бэшэ, бурханай үршөөһэн үзэгүүдтэй. Жэшээнь, түбэд хэлэн санскрит хэлэнэй үндэһѳѳр байгуулагдаһан. Монгол хэлэн уйгур хэлэнһээ ерэһэншье һаа, буддын шажанай Монголдо дэлгэрхэдэ, түбэд ба санскрит олон томьёо үгэнүүд ороһон. Санскрит бэшэг зүүн тээһээ баруун тээшээ бэшэгдэдэгшье һаа, үзэг бүхэниинь титимтэй (корона). Харин монголнууд энэ бэшэг бүри гүнзэгы удхатай болгоо, юундэб гэхэдэ бүхы текст дээрэһээ доошоо бэшэгдэнэ. Энэ хадаа тэнгэри газар хоёр ниилэнэ гэһэн удхатай юм. Дээрэхи үзэг бүхэниинь титимтэй. Үгэ нюрган шэнгеэр доошоо ошоно, үгэ бүхэндэ гол зурлаа бии, тэрэ нюруу, нюрган гэжэ нэрлэгдэдэг.
Психологуудай хэлэһээр, уран бэшэг бэшэхэдээ, хүн хүл дээрээ хүдэрөөр зогсодог болоно. Юундэб гэхэдэ, бэшэгэй доошоо байхада, хүнэй досоо тогтууритай байдал тогтожо, ямар бэ даа гол боложо үгэдэг. Монгол бэшэг нара зүб бэшэгдэнэ, энэшье һаа хүнэй психологидо нүлөөлнэ. Хараад үзэгты, бэшэг дээрэһээ доошонь уншахадаа, хүн «зүбшэнэ», харин зүүн тээһээ баруун тээшээ уншахадаа, «арсана».
Буряад-монголшуудай эхэ бэшэг һэргэжэ, хүгжэжэ, «Тэнгэриин бэшэг» түбэйхидэйшье хэрэг урагшатай байха гэжэ найдагдана.
Нордоп БАБУЕВА.
