Сагаан эдеэн табагай удха ба тэрэниие бэлдэхэ ёhо гуримууд тухай Буряад ороной Ивалгын аймагай Оронго нютагта оршодог Янгаажанай «Даши Шарвавлин» дасанай Жамсаранов Этигэл ламатай хөөрэлдэбэбди. Янгаажанай дасан Очирдара бурханай ордонтой, тус ордониие тойрон юhэн субарга шэмэглэдэг юм.
- Этигэл лама, нэн түрүүн өөр тухайгаа хөөрыт даа.
- Би Буряад ороной Ивалгын аймагай Дээдэ Оронго (Олзон) нютагта 1986 ондо түрэhэнби, эхирэд-булгад уг гарбалтайб, харал олзон омогойб, бар жэлтэйб. 2004 ондо Ивалгын аймагай Гэльбэрын дунда hургуули дүүргээд, Ивалгын дасанай дэбисхэр дээрэ оршодог Дамба-Даржа Заяевай нэрэмжэтэ Буддын шажанай дээдэ һургуулида орооб. 2006-2010 онуудта Энэдхэгтэ оршодог «Балдан Брэйбун» Гоман дасанда hураhан байнаб. 2017 онhоо Янгаажанай дасанай барилга эхилээд, 2020 оной сентябриин 19-дэ рамнайлагдаа hэн. «Вконтакте» гэhэн ниитын hүлжээдэ «Буддизм.Махаяна.Гелуг» гэжэ бүлгэм ябуулдагби, тэндэ 32 мянган хүнүүд буддын шажанай заншалнуудтай, мэдээсэлнүүдтэй танилсадаг.
- Сагаан эдеэн хадаа буряад арадай эдеэ хоолой дээжэ болодог. Танай hанамжа ямар бэ?
- Буряад араднай хэдэн зуугаад жэлэй туршада табан хушуун малаа үдхэжэ, тэрэнэйнгээ аша туһаар эдихэ хоолтой, хубсаhа хунартай, гэр байратай байгаа. Мал тала дайдаар бэлшэжэ, үбhэ ногоогоор хооллоно, уhа уужа, ундаа харяана. Минии бодолоор, малнай байгаалиин «шүүhээр» хоолложо амидарна. Нютагаймнай ургамалнууд малыемнай тэжээнэ, малай hүн бидэниие (хүн зониие) тэжээнэ, иигэжэ саашаа болбосоруулагдадаг бшуу. Энэ ушараар, сагаан эдеэмнай гол шухала, үндэhэн хоол юм, тиин эдеэ хоолой дээжэ гэжэ нэрлэгдэдэг даа.
- Заншалта hайндэрнүүдтэ, уншалгануудта, найр наадануудта сагаан эдеэн табаг зохёохо ёhо гуримууд сахигдадаг гү?
- Ехэнхидээ зүб бэлдэhэн байдаг, энэ ехэ hайн шуу.
- Сагаан эдеэн табаг бэлдэлгын ямар ёhо гуримууд байдаг бэ?
- Сагаан эдеэн табаг түгдэрхэй, гантанхай табаг дээрэ бэлдэжэ болохогүй. Далга хадаа түхэреэнээр бэлдэдэг, заабол томо байха ёhогүй. Сагаан эдеэнэй зүйлнүүдые зохидоор ябталан табиха хэрэгтэй. Далгын тон дээрэнь тоhо хэдэг. Табагта өөрын эдихэ дуратай хоолнуудые хэрэглэдэг ёhотой, сагаан эдеэн табагта амтатай зүйлнүүдые бэлдэжэ, hайниие бодон, бэе бэеэ хүндэлдэг, бурхадтаа, нютаг оронойнгоо эзэдтэ үргэдэг юм. Гол шухала юуб гэхэдэ, сагаан эдеэн табаг бэлдэхэдээ, hайниие hанажа, hүзэглэжэ зохёохо хэрэгтэй.
Ламанарые гэртээ залахадаа, гэрээ сэбэрлэхэ, гунгарбаагаа арилгадаг ёhотой. Бурхадай урда үргэлнүүдые табиха, жэшээнь, зула, хара сай, hү ба далгын сагаан эдеэн табаг. Тиихэдэ сэбэр уhатай жаахан долоон сүгсэнүүдые табихада болохо, нэгэ хэды сагаан эдеэн табаг бэлдэдэг, эдэ бол уншалгада хабаадаhан зоной табагууд юм. Тус үргэлнүүдээ сагаан хушалта (скатерть) дээрэ табиха, энэ хадаа сарюун ба арюунай тэмдэг болоно.
- Һайнта даа.
Цымжидма ДОЛГОРОВА.
