- Татуна Николаевна, алтайнхид буряад, монголнууд шэнги найр наадануудта сагаан эдеэн табаг бэлдэдэг гү?
- Буряадууд, монголнууд шэнги сагаан эдеэн табаг найр нааданда бэлдэхэ, далга абажа, гэртээ бурхандаа, гунгарбаада үргэхэ ёhо заншал манда үгы, юундэб гэхэдэ Алтайдамнай сагаан эдеэгээ галда үргэдэг.
Буряад орондо, Монголдо, Тувада үнгэргэгдэдэг Сагаан һара эндэмнай Чага байрам (Чагаа) гээд нэрлэгдэдэг. Тиигэбэшье Алтайдамнай hүн (алт. сут) арюун сэбэрэй, аза жаргалай hүлдэ тэмдэг юм, тиимэһээ hүндэ ехэ нангинаар хандадагбди. Бүхы ёһололнуудта hүөөр хэһэн эдеэн хэрэглэгдэдэг. Мүргэлэй ёһололнуудта заабол хүнэй уугаагүй, залуу, үбшэгүй үнеэнэй һааһаар һүн байха ёһотой бшуу.
Хэрбэеэ хүнэй hү эрижэ ерэбэлнь, заабол өөрынгөө амһарта руу хоёр дахин дундалан юулэжэ, дээжыень абадаг юм, бэшэшье арадуудта иимэ ёhо гурим байдаг гээшэ ааб даа. Хуушаржа байһан һарада (убывающая луна), боро хараанда hү хүндэ үгэжэ болохогүй, холын харгыда гарахадаа, нютаг газарай эзэдые хүндэлжэ, hү үргэдэг заншалтайбди.
- Алтай арадай һүөөр хэдэг заншалта эдеэ хоол нэрлэжэ үгыт даа.
- Эртэ урда сагһаа манай арад hүөөр чеген (үнеэнэй гашалһан hүөөр хэһэн ундан), курут (хатуу, гашуубтар сыр), аарчы (бур. айрһан), боорсок (бур. бообо), аракы (бур. архи, 13 градустай hүнэй архи), быштак (бур. эhээлтэгүй сыр - пресный сыр), сардьу (алт. сарjу, бур. шара тоһон), эдьигей (алт. эjегей, бур. ээзгэй), ёрёмё (алт. ӧрӧмӧ, бур. үрмэн) гэхэ мэтэ эдеэ буйлуулдаг. Зундаа айлшадые чеген гэжэ ундаар хүндэлдэгбди, үбэл алтайнхидай заншалта сай баридагбди. Курут Алтайн арадай гол эдеэн юм, чегенээр хэһэн, гал дээрэ сонгооһон (копчёный на очаге) хатуу, гашуубтар сыр болоно. Олон витаминуудтай, гэдэһэн соохиие сэбэрлэдэг, үе мүсэдэ туһатай, хүсэ шадал үгэдэг, унда харяадаг, хэдэн жэлэй туршада муудадаггүй эдеэн, холын харгыда ябадаг аяншалагшад тэрэниие ехэ сэгнэдэг юм.
Цымжидма ДОЛГОРОВА.
