Хүндэтэ Жамьян аха ноён гээшэб гэжэ хармаандаа гараа хээд, хамараа дээрэ үргэжэ, элдэб суглаа хураалаар hэлин зайжа ябаагүй. Уран зохёолшын хүшэр замда шүлэг, роман, туужа бэшэхын хажуугаар үргэн уужам Агын талаараа суг хүдэлдэг нүхэдөө, эдэбхитэдые дахуулан, арад зонтоёо уулзалгануудые эмхидхэһэн, элинсэг хулинсагайнгаа хэрэгсээжэ, эдлэжэ ябаhан хогшол зөөри, элдэб зэмсэг, шажанай хэрэгсэл, номуудые, түүхын данса саарhануудые г.м. музейдэ хэрэгтэй юумэнүүдые һайсал суглуулһан байна. Эдээнээ тусхай гуримаар зохёожо, Агын музейн жасада эхи табиhан ахада доро дохихоор юм.
Мүнөө дээдэ үеын хүнүүдэй шэнжэлэлгын данса саарhа эдир залуушуулай үзэжэ байхадань урмашахаар.
Нютагайхидайнгаа түүхэ намтар бэшэжэ байхадаа, тойрогой музейн жасын саарhа данса хэрэглэгшэб. Жэшээнь, хамтаралай үедэ байгуулагдаһан ТОЗ-уудай, колхозуудай 1920-1930-аад онуудай ажалай тоосоон, гэшүүдэй нэрэ обог харахада, һонин даа.
Хамтын ажалда бэеэ гамнангүй хүдэлhэн зоной суглуулhан эхэнэрэй мүнгэн зүүдхэлнүүдэй, хоморой шүрэнүүдэй мэхэшэдэй гарта орожо hалаhаниинь хара буумаар!
Абамни Агада, Могойтодо мүнгэн hангай эмхидэ олон жэл хүдэлөө. Арадайнгаа түүхэ домог мэдэхэ, тэрээгээр hонирходог хүн hэн.
1960-аад онуудай эхеэр, минии багада Ж.Балданжабон хоёрдохи наһанай нүхэртэеэ Дарижаб абгайтай хоюулаа абын ударидадаг үбhэнэй бригадада ябажа, Үльдиргын адагай, Угалзын үбэрэй шугы соо үбhэ абадаг байгаа. Зунай үглөөгүүр эртэ бодожо, Агын голой уняар мананай Дээдэ Угалза хадын оройгоор һуунагтан дэгдэхые hонирхон хаража hуудаг hэн. Жамьян ахай Дарижаб абгай хоёр түни түбшэн, номгон даруу зантай зон hэн даа.
1967 оной хабар мартын 6-да - Жамьян Балданжабон, мартын 20-до Жамсаран абамни оройдоол 58 наhатайдаа наhанhаа нүгшэhэн. Хоюулаа 1909 оной байhан. Эжы Ага тосхон ямбада ошоод ерэхэдээ, Георгий Найдановичай оршуулhан «Беркут» гэжэ номынь асараад, «абыншни үүриин hүүлшын бэлэг» гэжэ намда үгөө hэн.
Тиихэдэ абатан Хара Жалга тушаа Агын голой урда бэеын шугы соо хониндо байгаа. 1964-1965 онууд багаар ташуур буугай жэбэрхэй үлдөөсэ олоод, музей асархадамни, Дугар-Жаб Жапхандаев дансалжа абаа. Энэ экспонат тухай музейн хуушан хара ном (книга ОСФ-1) соо бэшээтэй байдаг.
Жигжитжаб Доржиевичай дарга байхада, ажалайнь газарта ябагша hэм. Жамсаран нүхэрэйм хүбүүн ерэбэ гээд хүхихэ. Ж.Доржиев музейдэ олон юумэ суглуулаа. Жамьян Балданжабоной хэрэг халан абажа, ехэ hонин хуби заяатай хүнүүдтэй уулзалгануудые эмхидхэдэг байгаа. Тэрэ үедэ музейдэ элдэб суглаанууд, хэмжээ ябуулганууд ото болохо. Энээниие гэршэлhэн фото-зурагууд музейн жасада олон юм. Жигжитжаб Доржиев коммунис намай гэшүүн байhан тула хамаг ажалаа тэрэ сагай эрхээр хэhэн байна. «Саг сагтаа, сахилза хүхэдөө» гэжэ үгэ hанаанда ороно. Тиихэдэ шажан мүргэл буруушаагдадаг hэн. «Эрхэтэдэй дайн», «Зүблэлтэ засагай түрүүшын алхамууд», «Арад зоной баатаршалга» г.м. стенднүүдые харуулжа хөөрэдэг байгаа. Д.Дылгыров С.Будённый хоёрой дүрэнүүдые ниилүүлжэ, фото-зураг болгоод, тойрогой газетэдэ хэблүүлжэ, нэгэ алдуу хэhэн. Эдэ хоёр баатарнууд наhаараа сугтаа ябаагүй, уулзаагүй.
1980-яад онууд. Могойтын аймагай дотоодын хэрэгүүдэй таһагта хүдэлжэ байхадамни, аймагай коммунис намай 1-дэхи секретарь Ахмед Содович Теважуков ба милициин таhагай дарга, подполковник Виктор Петрович Сафронов гэгшэдһээ «Ород hүмын томо хонхо Суусал (Оловянная) станциhаа Минск хото руу түмэр харгыгаар эльгээгдэхэеэ байна. Шалгагты!» гэhэн шанга дохёо дуулдаба. Харюусалгатай даабари ОБХСС-эй дарга Николай Хамируевта үгтэбэ. «Та шажанай асуудалаар hонирходог хүн байнат, туhалыт даа!», - гэжэ Николай Лазарович дам саашань намда даалгаа агша hэн. Тиишээ шамдуугаар ошоод шалгахадамни, суусалайхид нэгэ сад хонхо митрополит Филаредтэ эльгээхэеэ байба. Би тэрэ хэрэгыень таhа хорибоб. Һүүлээрнь Жигжитжаб Доржиевичта бэшэг эльгээхэдэмни, дары түргэн Суусал станци ошожо, урдын хонхо Агын музей асараа hэн. Энээн тухай мэдээсэл «Агинская правда» газетэдэ гараа бэлэй. Минии бодоходо, тэрэ хонхо хаанта засагай үедэ Онон шадар оршодог хасаг харуулай нэгэндэ ханхинадаг шажанай хэрэгсэл байжа болоо. Уданшьегүй нүхэр Доржиев сад түмэр хонхо Агын ородой hүмэдэ үгөө hэн. Агын hүмэдэ ажал хэдэг Шэтэhээ ерэhэн залуу поп hамга абаха болоходоо, энэ хонхо ондоо тээшэнь эдилгэ үгэhэн гэжэ доогуур хөөрэлдөөнэй заха үзүүрыень дуулаhан хүм. Энэ ябаган үгэ зүйтэй байжа болоо. (Хонхо тухай материал намда байха). Мүнөө урдын хонхо Кайдалово hууринай hүмэдэ үгтөөтэй гэжэ дуулаа hэнби. Үнэндөө, Оловяннын сэрэгэй түрмын (гауптвахта) дарга байһан хүн үнэн алдартанай хонхо олоод, ажалдаа асаржа хадагалаад байhан.
Абын нүхэр Жигжитжаб Доржиевичта нэгэтэ бэшэ орожо хөөрэлдэгшэ hэнби. Намда арга шадалаараа туhалхые оролдохо. Могойто тосхоной Буда ламын гунгарбаа соо хадагалагдаhан габалада адлирхуу зүйл удаан боhожо, музейдэ асарhан. «Доржын Жигжитжаб хоёр hараhаа үлүү манайда ото ерэжэ, габала толгой эрихэ. Ядаад үгөө hэнби», - гэжэ Буда лама хөөрөө hэн. «Энэ зүйл Г.Цыбиковэй габала» гэжэ табяатай байхадань, тэрэ үедэ музейн директор байhан Батожаргал Гармажаповта хандахадам, «Шажанай хэрэгсэл» гэhэн тайлбари үгэжэ, ехэ алдуу заhаhан гэжэ уншагшадта hануулая. Түүхын эрдэмүүдэй кандидат Жигжитжаб Доржиевич эрдэмтэн Гомбожаб Цыбиковэй хэhэн ажал шэнжэлжэ, ном бэшэhэн. Агын үндэhэтэнэй музейн хүгжэлтэдэ ехэ хубитаяа оруулhан Ж.Доржиевые зүблэлтэ үеын эрдэмтэн, олониитын ажаябуулагша гэжэ дулаанаар hанагшаб.
Сагдаагаар алба хэжэ, амаралтада гарахадаа, музейдэ манаашанаар, жасые даагшын орлогшоор саг зуура хүдэлөө һэнби. Бадмацырен Гомбожапов, Лыгжима Лубсанова, Цырена Гончикжапова, Дулмажаб Будажапова, Цыцыгма Бадмацыренова, Батор Батожаргалов, Цыпелма Балдарова гэгшэд тойрогой музейдэ амжалтатай ажаллаhан. Зариманиинь мүнөөшье һайн хүдэлнэ.
Минии хүдэлжэ байхада, Зүүн-Сибириин гүрэнэй соёлой ба урлалай академи дүүргэhэн залуу мэргэжэлтэд Аюр Жигжитжапов, Татьяна Батоева гэгшэд ажалда ороо һэн.
Цыпелма Будаевнагай туhалагшаар хүдэлhэн хадаа дүршэлтэй эгэшэ тухай нэгэ хэды үгэ хэлэхэмни. Ц.Б.Балдарова - Зүүн-Сибириин гүрэнэй соёлой дээдэ hургуули Улаан-Yдэ хотодо түгэсхэhэн эрхим мэргэжэлтэн. Би хажуудань хүдэлжэ, олон юумэндэ hурааб. Ёhотой бэрхэ музейн ажалтан экспонадууд тухай тодорхойгоор мэдэхэ, тэндэhээ асарагдаhан, тиимэ сэнтэй гэхэ мэтээр хөөрэжэ байха. Ревизи хэжэ байхадаа, энэ зэмсэг, данса ямар бүлэгтэ орохоб гэжэ зааха, удхыень ойлгуулха. Иимэ оролдосотойгоор музейн ажал хэхэ, мэдэхэ хүнүүд үсөөн юм. Музейн бүридхэлэй хара томо ном соо бэшэгдэжэ мүнхэлэгдэһэн юумэнүүдые нягтаар шалгаха, тоосохо, бүридхэхэ. Үнэндөө, орёо, эрилтэ ехэтэй ажал хэдэг байгаабди. Боди hайхан сэдьхэлтэй, олон үгэгүй, нарин нягта Цыпелма Будаевнагай хажууда музейн ажал юун гээшэб гэжэ тухайлдаг болоhон хүм. «Музей - зөөри, жасагүй (фонд) hаа, юуншье бэшэ» гэжэ намда ойлгуулха.
Батожаргал Гармажапов тойрогой музейн директорээр томилогдоходоо, шулуугаар 2 дабхартай шэнэ байшанай барилгын үедэ тудалдажа, шэнэ газарта түбхинэхэ эмхидхэлэй, ударидалгын ажал эрхилжэ, тойрогой түүхэдэ hайн нэрээ үлөөhэн гэжэ тэмдэглэе. Батожаргал Абидуевич Хитад гүрэнэй Шэнэхээн нютаг аяншалга эмхидхэжэ, тэндэхи буряадуудтай хани барисаа байгуулгын эхи табиhан дарга гэжэ hанагшаб. Музейн ажалтан Цырена Гончикжапова эмшэн Дмитрий Гончикжапов наhанайнгаа нүхэртэеэ суг угсаатантаяа холбоо байгуулха хэрэгтэ хубитаяа оруулалсаhан гэжэ хэлэлтэй.
Энэ хүнэй hайгаар музейдэ ажалда орожо хүдэлөөб. Гармажаповай хэhэн ажал эли, үүсхэлынь үрэжэлтэй, үргэлжэлэлтэйшье юм. Улаан-Үдэ хотоhоо уран зохёолшон Ж.Тумуновай ба бэшэшье Агын талаhаа гараhан элитэ зохёолшодой гар бэшэгүүдые, бүтээлнүүдые оложо ерээ һэн. Тиихэдээ олон ном, хэрэгсэл, хубсаhа гэхэ мэтые асаралсаһан байна. Ага-Хангил нютагай Бадма Батоцыреновтэй хөөрэлдэжэ, ёhотой гарыень сайлгаад, амбаар тэргэ эрижэ асараабди. Ага тосхоной нэгэ ажаhуугшаhаа морин тэргэ абаабди. Би аба эжынгээ абажа ябаhан үхэг, фанерэ чемодан, абжаагай модон хайрсаг, хүгшэдэй малгай, кружева музейдэ үгөө hэнби. Эдэ экспонадууд, тэргэнүүд үзэсхэлэндэ, мүн музейн газаа табигдаhан.
Б.Гармажапов музейн ажал мүнөөнэй оньhон техникээр, компьютераар хүүлэжэ, шэнэ онол арга хэрэглэhэн. Ж.Балданжабон, Ж.Доржиев аха нүхэдэйнгөө хэрэг эрхимээр үргэлжэлүүлэн, түрүү хүнүүдтэй уулзалга, шухала хэмжээ ябуулгануудые ударидаа.
Нэгэ үгөөр тобшолбол, музейн ажалтад хүмүүжүүлгын ажал һуралсалай гуламтануудтай, ерээдүйн халаантай хамта хэжэ байдаг. Засагhаа бууhан намынхидые байшандаа багтаажа туhалhан. КПРФ-эй штаб музейн столово соо байгаа. Тэдэнэр хаа-яа ерэжэ суглаалха. Гүрэн доторнай хубилалтанууд боложо, орёо байдалай тохёолдоходо, ажалаа шэнэ сагта тааруулан ябуулаа. Тиигэжэ Шэтын аяншалгын зургаантай суг олзо бэдэрэлгын ажал хэхэ тухай хөөрэлдөө, хүршэ аймагуудай нютагуудаар ябаа, зундаа Алханада үзэсхэлэнгүүдые дэлгээдэг байгаабди. Тэндэ музейн ажал хэжэ, арба хоноо һэнби. Түбэд эмнэлгын атласай, элитэ уран зураашадай, дулаан ороной ан гүрөөл, могойнуудай үзэсхэлэнгүүд харагшадай анхарал ехээр татаа hэн.
Цыдендоржи ЖАМСАРАНОВ, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ.
