Цыренжап Дондокова 2013 онһоо Дулдаргын 2-дохи дунда һургуулида ород хэлэнэй ба литературын багшаар хүдэлнэ...
Түрүүшын үдэрһөө хэшээлдээ хүүгэдэй анхарал хандуулжа, һурагшадые һонирхуулха шадабаритай багша юм. Тойрог, хизаар дотор мэдээжэ, үргэн мэдэсэтэй ба бэлигтэй эрдэмтэн-багша үхибүүе хүндэлхэ, тэрээн тухай һанаагаа зобохо, анхаралтайгаар хандаха гээшэ ажалайм гол ёһо гэжэ тоолодог. Зохёохы ажалай оршон, суг хүдэлхэ зохид байдал байгуулжа шададаг багша гэжэ шалгарһан.
Ажалайнь замда залуур болоһон зон гэхэдэ, ород хэлэнэй багшанар: Алханын дунда һургуулиин Дарижаб Мыдыкова, Валентина Цыбенова, Баирма Цыбенова, Хёлгын аймагай Закультын дунда һургуулиин Лариса Попова, Татьяна Верхотурова болонод.
Ерээдүйн багша Һасаран Цыбенов ба Бальжима Сергеева хоёрой олон хүүгэдтэй, эмнэлгын хүдэлмэрилэгшэдөөр суутай династиин гэр бүлэдэ 1968 оной ноябриин 11-дэ Шэтэ хотодо мүндэлһэн юм. Хёлгын аймагай Закульта нютагай дунда һургуулида ороод, 2-дохи ангиһаа 9-дэхи болотор Алханын дунда һургуулида һураһан байна. Тиигээд Закультын дунда һургуули дүүргэжэ, Шэтын багшанарай дээдэ һургуули ород хэлэнэй ба литературын багша мэргэжэлтэй түгэсхөө. 1993 ондо Үзөөн нютагай Бадма хүбүүнтэй хуби заяагаа ниилүүлжэ, тэндэ түбхинөө.
2013 ондо Бальжима Цыдыповна эжынь Үбэр Байгалай хизаарай хэмжээндэ үнгэргэгдэһэн Эрхэтэнэй форумой «Социальная звезда» конкурсын «Моя семья» янзада түрүүлһэн байна.
Ажалайнь намтарай эхин - Үзөөндэ
Цыренжап Лхасарановна Үзөөнэй дунда һургуулида 20 жэл хүдэлөө. Эдэ жэлнүүдынь баяраар, амжалтануудаар, мартагдашагүй уулзалгануудаар ходо халижа, илалтаһаа илалта туйлагдажа байгаа бэшэ, ажабайдалынь эреэнтэй маряантай байгаа - юрын лэ хүнэй дабташагүй наһан. Эндэл, Үзөөндэ, багшын залуу наһан үнгэрөө, эндэл дүршэл олотороо ургаа бшуу. Ажалай намтарайнгаа эхиндэ дүршэлтэй, жэшээ абахаар олон багшанартай – Сентябрина Дондокова, Галсан Цырендоржиев, Цындыма Цырендоржиева, Долгоржап Гомбоева, Сэсэгма Дамдинова, Цыцыгма Дашинимаева, Балма Бальжинимаева, Цыбегмит Ванчикова, Долгор Норжимоева ба бусадтай хүдэлхэ золтой байгаа.
2007 ондо Агын Буряадай тойрогой эрхим багша болоо. Удаань 2010 ондо ажалайнгаа дүршэл согсолжо, Үбэр Байгалай хизаарай университедэй педагогикын кафедрын профессор, доктор М.Ахметовагай хүтэлбэри доро «Становление системы совершенствования творческого опыта школьников в работе сельского учителя» гэжэ багшын эрдэмэй кандидадай диссертаци хамгаалаа.
Эрдэмэй шэнжэлэлгэдэнь Россиин болон хари гүрэнүүдэй эрдэмтэд үндэр сэгнэлтэ үгэһэн байна. Багшын ажалай эрдэмүүдэй доктор Ж.Тумунов Цыренжап Дондоковае тойрогой багшанар сооһоо эгээл түрүүн хүдөөгэй һургуулиин хүүгэдтэ зохёохы дүршэл олгохо сэдэбтэ хандаа гэжэ тэмдэглээд, энэ ажалаа саашань үргэлжэлүүлхыень уряалһан ха.
Монголой мэдээжэ эрдэмтэн, профессор Д.Нямжавай хэлэһээр, Цыренжап Дондоковагай ажал эгээ шухала, юуб гэхэдэ ганса Россиин хүдөөгэй һургуулинуудта бэшэ, ондоошье, тэрэ тоодо Монголойшье һургуулинуудта туһатай.
Мэргэжэл дээшэлүүлгын ба хүдэлмэрилэгшэдые бэлдэлгын академиин педагогикын ба психологиин кафедрые даагша И.Демакова иигэжэ тэмдэглээ: «Цыренжап Дондокова орёо асуудалаар шэнжэлэлгэ хээ. Ажалынь сэгнэгдэжэ, хүдөөгэй һурагшадые зохёохы талаар хүмүүжүүлгэдэ эгээ хэрэгтэй дэбтэр болохо аргатай».
Цыренжап Лхасарановна - олон мэргэжэлтэ конкурснуудай илагша. Газетын нюурай хизаарлагданги ушарһаа бултыень тоолохо аргагүй, нэгэ хэдыень тэмдэглэе. 2006 ондо «Самый классный классный» гэһэн аймагай хэмжээнэй конкурсын лауреат болоо. Энэл жэлдэ Белгород хотын университедэй «За образцовое владение русским языком в профессиональной деятельности» бүхэроссиин мэргэжэлтэ конкурсдо илаа, энэл конкурсдо 2009 ондо М.Ломоносовой нэрэмжэтэ университедтэ түрүүлээ, харин 2010 ондо финалда гараһан байна. «Образование: взгляд в будущее» гэжэ бүхэроссиин конкурсын 1-дэхи шатын лауреат болоо, харин 2010 ондо энэл конкурсдо – 2-дохи шатын лауреат. Үзөөнэй дунда һургуули «Учитель! Перед именем твоим...» гэһэн бүхэроссиин конкурсдо мүнгэн медальда хүртөө һэн.
Эрдэмтэн-багша Үзөөн нютагай һурагшадта зохёохы талаар түлхисэ үгэхэ зорилготойгоор шэнжэлхы ажаябуулгын түлөө «Надежда земли Узонской» гэжэ шан байгуулһан.
Тиигэжэ 5-дахи жэлээ амжалта туйлаһан залуу шэнжэлэгшэд Цыренжап Дондоковагай шанда хүртэдэг юм.
Багшые һурагшаар сэгнэдэг
Цыренжап Лхасарановнагай һурагшад багшанар, тэрэ тоодо ород хэлэнэй багшанар, эмшэд, олзын хэрэг эрхилэгшэд болоодшье ябахадаа, багшатаяа харилсаһаар, багшань зохёохы талаар сэнтэй һургаал заабаринуудаараа хубаалдажа байдаг.
Нэгэ һурагшань - культурологиин эрдэмүүдэй кандидат, «Молодой учитель года» гэжэ бүхэроссиин конкурсын «Молодой учитель-новатор» янзада илагша Баирма Дашидоржиева «Ленинец» газетэдэ иигэжэ бэшэһэн байна: «Һургуулияа, багшанараа, дуратай багшаяа, онсо бэлигтэй, барагдашагүй элшэ хүсөөрөө маанадые һайн һайханай оршон руу хандуулдаг Цыренжап Лхасарановнае һанадагби. «Юундэ Цыренжап Лхасарановна хубиингаа саг хайрлангүй, маанадта бэеэ сүм зорюулнаб?» гэһэн асуудал ходо өөртөө табидаг байгааб, теэд харюу олодоггүй һэм. Мүнөө хэлэхэ аргатайб: Цыренжап Лхасарановнае ехэ үзэгөөр Багша гэжэ нэрлэхээр. Багшымнай бэлиг түрэлхиин... Хуби заяандамнай ехэхэн мүр үлөөгөө: яагаад эрдэм мэдэсэ олохоб гэжэ маанадта заагаа.
Һурагшадай сэдьхэлдэ сог зали бадарааха шадабаритай дээдын мэргэжэлтэнтэй уулзаха гээшэ үхибүүндэ аза талаан ха юм. Тиимэһээ ехэ эрилтэтэй, амаралта, забһарлал гээшые мэдэнгүй хүдэлдэг, бүхы шадалаа, бэлигээ дүүрэн лэ хүүгэдтэ хандуулдаг Цыренжап Лхасарановнада заалгадаг һурагшад, нээрээшье, олзотоо гэхээр. Хүүгэдые һанал бодолоо зүбөөр хэлэжэ, зохёохы бодомжолгодо һургажа, һуралсалай мүнөөнэй технологи, цифровой хэрэгсэлнүүдые, һургуулиин «Точки Роста» хэрэглэжэ, орёо асуудалнуудые шиидхэхыень заадаг юм.
«Һурагшаар багшые сэгнэдэг» гэһэн үгэ байдаг гээшэ ааб даа. һурагшад багшатаяа суг амжалтатай хүдэлжэ, ОГЭ ба ЕГЭ тушаадаг, аймагай, тойрогой, бүхэроссиин болон уласхоорондын олимпиадануудта, конкурснуудта иладаг. Жэшээнь, «Юные исследователи Забайкалья», «Ученик года Сибири» г.м. Олон хүүгэдынь «Школа юного учёного» конкурсын шэлэлгэ гаража, хүүгэдэй «Океан» ба «Артек» түбүүдтэ «Мир открытий», «Мир искусства» халаануудта хабаадаһан байна. Багша өөрөө һурагшадтаяа ургана. «Эрмэлзэлтэй, һураха шуналтай, нюдэндөө галтай үхибүүдые харахадаа, өөрөө бүри ехээр оролдохош», - гэжэ багша хэлэнэ.
Тиимэһээ Цыренжап Лхасарановна мэргэжэлээ дээшэлүүлхэ саг олодог. 2021 ондо «Литературное творчество в рамках профильного и углубленного изучения предметной области «Филология» в школе» гэжэ программаар һуралсал гараха конкурс дабажа, Сочидо «Сириус» гэжэ һуралсалай түбтэ һураа.
«Сириус» намда хүгжэлтын түб, мартагдашагүй дүршэл болоо. Багшын ажалдамни ехэ түлхисэ үгөө. Тэндэ үдэр бүхэниие сэгнэдэг һэм… Дүй дүршэлыем сэгнэжэ, зүбөөр хэрэглэхыем һургаа. Үшөө тогтонгүй, үдэр бүри мэргэжэлэй болон хубиингаа талаар хүгжэжэ байхаар гэжэ ойлгооб. Түсэбүүд, зорилгонууд табигданхай. Хүдэлжэ байһан һургуулим намда хүгжэлтын ба урмашуулгын түб болоод байна, хүүгэдтэй хүдэлхэ гээшэ баяр, ЕГЭ ба ОГЭ-гэй ехэ баллнуудтань урмашажа, ходо дэмжэжэ, ямаршье асуудалдань харюусаха бэлэн байдагби», - гэжэ Цыренжап Лхасарановна тэмдэглэнэ.
Дүршэлтэй багша ниитын ажалда эдэбхитэйгээр хабаададаг байна. 2003 онһоо ород хэлээр ЕГЭ ба ОГЭ-гэй региональна комиссиин эксперт, Дулдаргын аймагай ород хэлэнэй багшанарай методическа нэгэдэлэй хүтэлбэрилэгшэ юм. 2016 онһоо Үбэр Байгалай хизаарай ород хэлэнэй багшанарай ассоциациин региональна таһагай хүтэлбэрилэгшэ болонхой.
Багша шэнэ юумэ зүрхэтэйгөөр ажалдаа оруулдаг. Нютагай болон түбэй хэблэлнүүдтэ Цыренжап Дондоковае эрдэмтэн-новатор гэжэ нэрлэдэгынь гайхалгүй. Россиин педагогикын эрдэмэй хүгжэлтэдэ хубитаяа оруулһан эрдэмтэн-багша болоно. Тиигээд нэрэнь 2010 ондо «Учительская слава Забайкалья» энциклопедидэ ороо, 2013 ондо - «Лучшие люди» «Лучшие в образовании» гэһэн уласхоорондын ехэ энциклопедидэ, 2016 ондо - «Педагоги-новаторы XX-XXI вв.» гэһэн Россиин болон хари гүрэнүүдэй багшанарай энциклопедидэ оронхой.
Багшын ажал заха хизааргүй...
«Мүнөө сагта ажалдаа дуратай багша ехэ амжалта туйлаха аргатай, юуб гэхэдэ тэрээндэ хүгжэхэ, мүнөөнэй ниитын хүгжэлтын шатада зохилдохо эрилтэнүүдтэ эрмэлзэхэ арга шадал байна», - гэжэ багша тэмдэглэнэ.
Цыренжап Лхасарановна Бадма нүхэртэеэ 4 хүүгэдые хүмүүжүүлнэ. Гэрэй эзэн эхэнэр элдэб арадай амтан эдеэгээр гэр бүлэеэ хооллуулдаг. Хүгжэм дуунда, ном уншаха дуратай. Гадна элдэб янзын сэсэгүүдые ургуулдаг, нэхэхэ шадабаритай, гар бүтээл хэдэг ба кутюрна оёлгын урлалаар һонирходог юм.
Хүнэй ажабайдал ямар удхатайб? Энэ асуудалда багша иигэжэ харюусана: «Багша гээшэ хүүгэдтэ ганса эрдэм мэдэсэ үгэхэ бэшэ, тэдэниие гүнзэгыгөөр бодомжолжо һургаха ёһотой, өөрын болон бэеэ даанги һанал бодолтой эрхэтэдые хүмүүжүүлхэдээ, Эхэ орондоо туһа хүргэнэб гэжэ этигэдэгби...».
Нордоп БАБУЕВА.
