- Лыгжима Жигжитжаповна, тоонто нютагаа ерэһэн зорилготнай ямар бэ?

   - Агаяа дүрбэн жэл ерээгүй байгааб. Мүнөө хубиин хэрэгээр ябанаб. Энээнэй удаа ерэхэдээ, Агын 1-дэхи дунда hургуулида 50 жэлэй саана абаhан алтан медаляа ба гүн ухаанай доктор гэhэн үнэмшэлгэеэ түрэл hургуулидаа бэлэглэхэ хүсэлтэйб. Буряад хэлэтэ hургуулияа, багшанараа, суг hураhан нүхэдөө дулаанаар hанажа ябадагби. 

   - Эрдэм шэлэхэ хэрэгтэтнай аба эжын нүлөө ехэ байгаа ёһотой...

   - Хоюулаа - намай гэшүүд, харюусалгатай ажалда хүдэлhэн, ниитын ехэ уялга дүүргэжэ ябаал даа. Бидэндэ hайн эрдэм олгуулhан. Доржын Жигжитжаб абамнай соёлой таhагай даргаар олон жэл хүдэлhэн. Цырегма (Нина) Пильжитовна эжымнай фтизиатраар ажаллаhан, Агын уушханай ханяада аргалдаг диспансер байгуулалсаа. Би эмшэн болохо hанаатай hэнби. Теэд абын үгэ сэнтэй. Аба эжыгээрээ омогорходогбди. Аба эжымни арбаад дахин Чехословаки ошоһон, холын худа урагтаяа hайнаар харилсадаг hэн. Тэрэ үедэ тэндэ социалис гүрэн байгаа ха юм. Хадамууднишье баһал коммунис намай гэшүүд байhан. Нэгэ үеын хүнүүд үзэл суртаалайшье талаар таарадаг hааб даа. Абамнай Владимир Ильич Ленинэй нэрэмжэтэ музей хаража, соёл-гэгээрэлэй гуламтын ажал, экспонадууд тухай статья бэшэhэн. Суута Карловы Вары курортын аршаанда hуужа, бэеэ аргалуулһан, байгаалиин, соёлой, түүхын үзэсхэлэнтэ газарнуудаар ябажа хараһан байна. 

   - Ага нютагаа ерэхэдээ, хаана хүрэдэгбта?

   - Агын дасан хүрэжэ, заабол мүргэдэгби. Мандал Шивын хуралда байгаад, Бадма ламхайтай уулзажа хөөрэлдөө һэнби. Агаяа ерэхэдээ, hонин һонин хэмжээ ябуулгануудта заабол хабаададагби. Энэ удаа Цыбен Жамцараногой нэрэмжэтэ номой санда хуралдаанай үедэ Чимитдоржын Дугбима эгэшэтэй уулзааб. Улаан-Үдын, Шэтын ба бэшэшье архивуудта хүдэлжэ, Россиин буддын шажан, хамба ламанарай түүхэ намтар шэнжэлhэн. Мүнөө олон толилолгонуудаа нэгэдүүлэн, томо ном болгожо гаргаа. Түүхын эрдэмүүдэй кандидат Дугбима Гомбоевна хуушан монголоор гоёор бэшэдэг, Монголой каллиграфиин уласхоорондын эблэлэй гэшүүн, урдын хүмүүжэлтэй, шамбай бэрхэ хүн юм. Тэрэ уг удамдаа ламатай байжа болоо. Мэдээжэ эрдэмтэн Пурбо Балданжаповай басаган, түрүү буддолог, тибетолог Цымжит Ванчикова «угтамнай ламанар бии юм» гэжэ хэлээ hэн. Мүнөө жэл абынь 100 жэлдэ зорюулагдаһан эрдэмэй-дүршэл абалгын хуралдаан Улаан-Үдэ хотодо үнгэргэгдэжэ, ном хэблэгдээ. Цымжит Пурбуевна минии багша Йозеф Колмаштай танил байһан. Тиихэдэ Гомбожаб Цыбиковэй нэрэмжэтэ Агын тойрогой музейн шэнэ экспонат, стенднүүдые хаража танилсадагби. Абамнай тус музейн директорээр 30 жэлэй туршада хүдэлhэн. Номой сангай ажалтадай «ерэхэ жэл абынтнай түрэһөөр 100 жэлдэ ном гаргахабди, интервью хэлэжэ үгыт даа» гэхэдэнь, Доржиев Жигжитжаб аба тухайгаа дэлгэрэнгыгээр хөөрэжэ үгөөб. Мүн «Амар сайн» театрай аман зохёолой «Түбэргөөн» ансамблиин ба арадай хүгжэмэй зэмсэгүүдэй концерт-наада хараhандаа ехэ баяртайб, Хальмаг ороной дирижёр Баатр Лиджи-Гаряевтай танилсажа, арадай хүгжэмэй зэмсэгүүд тухай һонирхолтой хөөрөөень шагнажа хужарлааб. 

   - Mүнөө ямар ажал хэдэгбта?

   - Прага хотын можын сүүдтэ тангаригта (присяжный) оршуулагшаар хүдэлдэгби. Монголоор хэлэхэдэ, «тамгатай орчулагч» болоноб. Хэдэн хэлэнэй оршуулагша байхадаа, заргын хэрэгэй гарахада, бүхы можоор ябажа, сүүдүүдтэ оршуулга хэдэгби. Би хэлэмэршэнэй ба оршуулагшын - 2 тамгатайб. Оршуулагша - хүнэй бэшэhэн юумэ оршуулха (письменный перевод), хэлэмэршэн амаараа хэлэhэн оршуулгануудые хэдэг юм. Оршуулгын баримта бэшэгүүд дээрэ тамгаяа табидагби. Гадна эрдэм hуралсалай, дотоодын хэрэгүүдэй яамануудта ород ба монгол хэлэнүүдэй дабхар оршуулагшаб. 

- Чехидэ монголнууд олон гү? 

Авто-унаагай жолоогой бүреэhэ оёно. Гэр бүлын архивай фото-зураг. 

   - Мүнөө 10 мянган монголнууд ажаhуудаг. Чехидэ жэл соо сая хахад «Шкода» ба бусад авто-унаануудые гаргадаг. Монголнууд контрактаар гэр бүлөөрөө ерээд, Млада-Болеслав хотын заводто хүдэлжэ, авто-унаагай жолоогой бүреэhэ, аюулгүйн бүhэ гэхэ мэтые гараараа оёдог. Зариман hургуулида hурадаг. Тэдэнэртэй суг ябажа, оршуулга хэхые, чех хэлэндэ hургахые оролдодогби. COVID-19 үбшэнэй шалтагаанаар зарим заводууд, hургуулинууд жэл хахад хаалтатай байгаа. Монгол хүүгэдэй чех хэлэ мартахадань, hануулдагби. Монголоор оршуулга хэхэдээ, тэдэнтэй интернедээр hэтэ харилсажа байдагби. Тиигэжэ буддын шажан шэнжэлэлгэhээ халта холодоод байнаб. Монгол хэлэн дээрэ бэшээтэй «Хүдэлмэри тухай хуули» гэһэн согсолбори ажалаймни дэбтэр болонхой (энеэнэ). 

   - Та яагаад бурханай номуудые үзэhэн байнабта?

   - Тэрэтнай hуралсалаймнай түсэбтэ ородог байгаа. Би Ленинградай гүрэнэй университедэй түбэд-монгол хэлэ бэшэгэй таhагта hураhанби. Буддын шажанай түүхэ, Түб Азиин түүхэ, Энэдхэгэй, Монголой, Түбэдэй урдын литература, ойрад (тодо бичиг), санскрит хэлэ, вагиндра бэшэг гэхэ мэтые үзэhэн байнабди. Зүүн оронуудые шэнжэлдэг факультедэй номой санда бэшэгүүдые хуушан монголоор, түбэдөөр уншадаг hэмди. 

   - Университедтэ ямар багшанарта заалгаhамта?

   - Ленинградай университедтэ монгол, түбэд, англи хэлэнүүдые үзэhэнби. Намтай суг Анна Дамдиновна Цендина hураа. Тэрэнэй эсэгэ - Монголой мүнөөнэй литературын үндэhэ hуури табигша, академик, уран зохёолшо Цэндийн Дамдинсурэн ерэжэ, маанадта лекци уншадаг hэн. Мүнөө Россиин гуманитарна университедэй профессор, хэлэ бэшэгэй эрдэмүүдэй доктор Анна Цендина мэдээжэ тибетолог, монголист болонхой. ЛГУ-гай монгол хэлэ бэшэгэй кафедрын доцент, Хитад орон шэнжэлэгшэ Бронислав Иванович Кузнецов бидэндэ түбэд хэлэ удаан саг соо зааhан. Түбэд хэлэнэй багша Бадма Нармаев «Mongolica» суглуулбари соо Бронислав Иванович тухай ехэ статья бэшээ. Доцент Зоя Касьяненко монгол грамматика заадаг hэн. Багшатаяа суг зүүн зүгэй гар бэшэгэй номой сан ерэжэ, ксилографуудые хуушан монголоор уншадаг байгаабди. Зоя Кононовна гар бэшэгэй Ганжуурай каталог хэжэ хэблүүлhэн. Тэрэ - хуушан монгол хэлэ бэшэгтэ дуратай болгоhон багшамнай. Профессор Людмила Константиновна Герасимович - «Монголой литература» гэhэн ехэ монографиин автор. Бидэнэй hуража байхада, «Монголой шүлэг зохёолго» гэhэн диссертаци бэшэжэ, хэлэ бэшэгэй эрдэмүүдэй доктор болоо hэн. Мүнөө Улаан-Баатар хотодо «Герасимовские чтения» гэhэн уласхоорондын хуралдаан эмхидхэгдэдэг. Би Ленинградай университедтэ 5 жэл һурааб, Монголой университедтэ жэлэй туршада стажировко гарааб. 

   - Хани нүхэртнай ямар ажал хэhэн бэ?

   - Вацлав нүхэрни Ленинградай гүрэнэй университедтэ япон хэлэ бэшэгтэ hуража, дунда зуунуудай үеын япон литератураар диплом хамгаалhан. Япониие шэнжэлэгшэшье hаа, нютагаа ерээд, тэрэ ажалаа хээгүй. Чехословакиин Гадаадын хэрэгүүдэй яаманай соёлой атташегээр Ирак гүрэн эльгээгдэхэдэнь, тэндэ 1984-1988 онуудта гэр бүлөөрөө байhамди. Тэрэ үедэ араб гүрэнүүдтэ зүрилдөөн боложо байгаа. Минии эжын 1989 ондо наhа барахада, нютагаа бусаад, hөөргөө ошоходоо, 1991-1994 онуудта Ливи гүрэндэ байгаабди. Тэндэ нүхэрни посольствын 2-дохи секретарь ябаа. Тиихэдэнь би консулой ба элшэн сайдай (посол) секретаряар хүдэлөө hэнби. 

   - Тэндэ байхадатнай, аюултай ушар болоо hэн гү?

   - Хүүгэдыемнай Ирагhаа эвакуацяар абаашахадань, өөhэдөө тэндэ үлөөбди. Багдад дээрэ эндэ тэндэ бомбонууд унадаг hэн. Тэрэ 80 километр утатай, үргэн талмайтай хото юм. Ливидэ байхадамнай, тиимэ юумэн болоошьегүй hаа, Чехословаки гүрэн hандаржа, улас түрын байдал орёо болоо. 1995 ондо нютагаа ерэхэдэмнай, засаг зургаан hэлгэжэ, ондоо болонхой байгаа. Тиихэ үедэ эрдэм шэнжэлэлгын ажал хэхэ забдагүй ябааб. 

   - Ливиhээ ерээд, юу хэhэмта?

   - Чехословакиин Эрдэмүүдэй академиин зүүн оронуудые шэнжэлдэг институдта 15 жэлэй туршада хүдэлөөд, наhанай амаралтада гараа hэнби. Тэрэ институдай директор, Хитад, Түбэд оронуудые шэнжэлэгшэ, профессор, гүн ухаанай доктор Йозеф Колмаш түбэд хэлэ мэдэдэг байхадам, намайе ажалда абаа hэн. Даргамнай Дэрге хэблэлэй Ганжуур ба Данжуур асараад, каталог хэхэдээ, тон хатуу тарниин ёhоной (тантра) бүлэгыень хээгүй байгаа. Тэрэнь Ганжуурай 108 ботиин 20-иинь, Данжуурай 78 боти байгаа. Түбэдые шэнжэлдэг номой сангые даагшаар томилогдоод, түбэдөөр бэшээтэй Ганжуурай каталог 3 жэлэй туршада хэhэн байнаб. Ганжуур гээшэ Буддын тон хэлэhэн үгэ (канон) болоно. Бидэ тэдэ сударнуудые уншадаг байгаабди. 225 ботитой Данжуур соо Ганжуурай тайлбари үгтэнхэй, Буддын арбан эрдэм, гүн ухаанай зохёолнууд, hургаалнууд г.м. бии. Ганжуур соо ямар нэгэн зохёол олохоёо hанаа hаа, cанскрит гү, али түбэд хэлэн дээрэ бэшээтэй гаршаг-каталог хараха хэрэгтэй. Мүн Йозеф Колмаш «Дхарани» (тангриг) гэжэ Аюша болон олон бурхадай магтаал-тарниин суглуулбаритай hэн. Тэрэнииень бэшэжэ харуулха ёhотой байгааб. Номой хуудаhа hэхээд, санскридаар ба түбэдөөр бэшээтэй иимэ гаршаг тэдыдэхи хуудаhанда байна гэжэ бэшээд, тэрэнээ арга боломжоороо англи хэлэн дээрэ оршуулдаг hэнби. Тиихэдээ энэ зохёол юун тухайб, юугээр дүүрэнэб гэжэ тобшолол (резюме) хэхэб. Йозеф Колмашай хүтэлбэри доро бэшэшье суглуулбаринуудыень каталог болгоhон байнаб. Далай ламын ерэдэг болоходо, олон шэнжэлэл, элидхэл гараа. Маанадта чех хэлэн дээрэ оршуулганууд үгтэдэг hэн. Тэдэнииень уншаад, Түбэдэй нютагуудай ба хүнэй нэрэнүүдые Колмашай хэлэhэн транскрипцяар бэшэжэ заhадаг hэнби. Чехословакиин гүрэнэй хэлэнэй hургуулида - түбэд хэлэ, зүүн зүгэй оронуудые шэнжэлдэг институдта монгол хэлэ чех яhатанда, чех хэлэ монголнуудта заагаа бэлэйб. Юрэнхыдѳѳ, тэндэ Түбэд орон шэнжэлэлгын ажал хээ болоноб. 

   - Чех яhатан ямар абари зантайб?

   - Чехүүд – баруун славянууд. Аалин номгон зантай, яарал, хүлгөөн, уур сухалда дурагүй гэжэ хэлсэдэг. Тэдэнэр түүхэ, заншалаа хүндэлдэг.

Тиибэшье тэдээндэ немецүүдэй нүлөөн ехэ юм. Тэдэниие ойлгохо хэрэгтэй. Юуб гэхэдэ, СССР-тэл адли социализмын замаар олон жэл ябаhан. 1977 ондо минии ерэхэдэ, ород-чехүүдэй эб найрамдалай ниигэм, совет сэрэгшэд байгаа. Мүнөө зун совет сэрэгэй Чехословакиhаа гаргагдаhаар 30 жэл болоо. Сэрэгэй техникын байhан газар сэбэрлэжэ, парк байгуулаад, Пржевальскиин моридые байлгадаг, Монгол абаашажа адуулдаг. 

   - Чехидэ монгол нэрэтэй газарнууд бии гэжэ дуулаа hэмди.

   - Энээхэн тээрмэ зураатай саарhан пакедтэй печени ха-руулхаяа мартаад байнаб. Тэрээн дээрэхи «Stranberske usi» (Штрамберские уши) гэhэн гаршагтай текст оршуулхада, «монгол-татарнуудай добтолходо, ехэ шуурган боложо, энэ сөөрэм бии болоо, hүүлдэ тэрээн сооhоо хэдэн мэшээг шэхэ олоо» гэжэ бэшээтэй. Эзэмдэгшэд баряанда ороhон христиануудай шэхыень отолоод, илалтын гэршэ болгожо, хаандаа эльгээдэг байhан ха. Энэ ушарай дурасхаалда Штрамберг хотодо шэниисын талхаар хэhэн, шэхэн шэнги түхэлтэй «Stranberske usi» гэhэн амтан зүйл үни холо сагhаа үйлэдбэрилэгдэдэг, худалдагдадаг юм (эдихэдэмнай амтатай печени байба).

   - Ямар гүрэнэй эрхэтэн болонобта?

   - Вацлав нүхэрэйнгөө университет дүүргэһээр, 1977 онһоо Чехословакида хүдэлөөб. 1993 ондо СССР ба Чехословаки гүрэнүүдэй hандаржа hалахадань, Чехи гүрэнэй эрхэтэн болооб. Мүнөө аяншалагша шэнги визээр нютагаа ерэжэ, Чехиин паспорттай ябанаб. 

You have no rights to post comments