«Шүлэгтнай - ёһото үзэсхэлэн!»
2007 он… Агын Буряадай автономито тойрог 70 жэлэйнгээ ойн баяр тэмдэглэнэ. Баяр ёhололто найр наадануудай хэмжээндэ Улаан-Yдэ хотоhоо бууhан ВАРК-ын гүйсэдхэгшэ директор Елизавета Бильтрикова Гүрэнэй Дүүмын депутат Иосиф Кобзондо «Буряад арадай урда габьяагай түлөө» медаль барюулhан байна. Тэрэ түүхэтэ ушар тушаа мүнөө Елизавета Михайловна иигэжэ дурсан хөөрэнэ:
- Ага тосхондо сагаан hэеы гэр соо хүндэтэ айлшадай дунда Иосиф Давыдович наhанайнгаа нүхэр Нелли Михайловнатай зэргэлжэ hуугаа. Тэрэ ехэл эсэнги түхэлтэй, үгэ дуугүй байгаа. Ёhололто хэмжээнэй үедэ хүндэтэ Иосиф Давыдович Кобзондо ба Баир Баясхаланович Жамсуевта медальнуудые зүүлгэhэнэй удаа ород хэлэн дээрэ өөрынгөө найруулhан шүлэг зорюулжа уншааб. Дүүргэхэдэмни, Кобзон гэрэл ороhон шарайгаар энеэбхилэн, баярые хүргөөд: «Шүлэгтнай - ёhото үзэсхэлэн!» - гээд, Нелли нүхэртэеэ хамта намайе таалаа hэн. Нааданай түгэсэхэдэ бодоод, дахин намда дүтэлжэ: «Таниие, дээдын бэлигтэй уран найрагшые, үшөө дахин таалажа болохо гү?» - гээд, дахин тэбэрин таалаhаниинь мартагдадаггүй. Би Ага нютагаар нэгэтэ бэшэ айлшалһан, зонтой танилсаһанби, улад түмэндэнь, үзэсхэлэнүүдтэнь үнэн зүрхэнһөө дуратайб, ехэ хүндэлдэгби.
Байгалай эрьедэ тоонтотой
Елизавета Бильтрикова Буряад Республикын Кабанскын аймагай Корсаково нютагта 1957 оной январиин 1 боложо байһан hүни Кремлиин курантнуудай сохилто доро түрэhэн. Нагаса абань Буряад-Монголой Республикын ВКП(б)-гай нэгэдэхи секретарь Михей Ербановай дүтын нүхэр, тэрээнтэй суг хамта хүдэлhэн ха. Эсэгэнь сталинай лагерьнуудые гаталаад, Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнда хабаадажа, амиды мэндэ бусаhан золтой. Сүлэлгын газарта хүндөөр үбшэлхэдэнь, М.Горькиин аргашан байhан, еврей яhанай эмшэн эхэнэр оролдожо, ами наhыень абарhан түүхэтэй.
Лиза басаган бага наhанhаа шүлэг зохёожо эхилhэн. Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ hургуулиин түүхын-хэлэ бэшэгэй таhаг дүүргэhэн. Буряад Республикын нютагуудай ба Улаан-Үдын, БАМ-ай дунда hургуулинуудта олон жэлэй туршада багшаар хүдэлhэн, Новосибирскын гүрэнэй академиин филиалда, Байгалай экономикын-хуули ёhын ехэ hургуулида багшалhан, Бүгэдэ буряадай соёл хүгжөөлгын хамтаралай гүйсэдхэгшэ директорээр хүдэлhэн намтартай.
Хүршэ хитадууднай бүхы дэлхэйгээр оюун бэлигтэй уран зохёолнуудые бэдэржэ олоод, хитад хэлэн дээрээ оршуулжа хэблэдэг заншалтай. Тиигэжэ үндэhэн соёлоо баяжуулдаг. Совет үедэ Валентин Распутинай найруулганууд хитадта оршуулагдаhан гэжэ эли. Мүнөө сагта тэндэ хэблэгдэhэн Россиин авторнууд тон хомор гэжэ тэмдэглэхэнь шухала. Теэд манай буряад уран найруулагшын шүлэгүүдые хитадууд үндэрөөр сэгнэжэ, оршуулаад хэблэхэ тухай авторhаа зүбшөөл абаhан байна.
Ядерна физикын институдта
2010 ондо Елизавета Бильтрикова нүхэдэйнгөө урилгаар Шэтэ, Эрхүү, Красноярск, Новосибирск, Москва, Дубна хотонуудаар ябажа, номуудтаяа танилсуулхын хажуугаар уншагшадтай уулзалгануудые үнгэргэhэн байна. Москва хотын Үндэhэтэнэй Байшан соо ба Москвагай можын Дубна хотын Д.И.Блохинцевай нэрэмжэтэ ядерна шэнжэлэлгын институдай номой санда баяр ёhололой оршондо «Байгал шадархи минии хизаар» гэhэн номтойнь танилсалга болоhон ушартай. Ялас гэмэ оюун бэлигтэй шүлэгүүдынь ямаршье яhатанай зүрхэ сэдьхэл доhолгон уяруулдаг. Москвагай ядерна институдай, Новосибирскын эрдэм шэнжэлэлгын институдай физикын эрдэмтэдэй зариманай нюдэнэйнгөө нулимса аршан байжа шагнаhаниинь мартагдадаггүй. Тэрэ уулзалгада Агын тойрогой Захиргаанай Москвада түлөөлгэтэ зургаанай хүтэлбэрилэгшэ Очир Дамдинов, Шэтын уран зохёолшо Павел Великанов гэгшэд хабаадаһан юм.
Уулзалгануудайнгаа үедэ халташье саарhа харангүй, шүлэгүүдээ сээжээр уншадаг заншалтай. Хэдэн часай туршада тиигэжэ уншаад, шагнагшадые гайхуулдаг. Yшөө тэрэ шүлэгүүдтээ хүгжэм зохёогоод, ирагуу гоёор өөрөө гүйсэдхэхэ аргатай. Авторска дуунуудаа гүйсэдхэхыень шагнаад, нютагайхидынь: «Манай Пугачёва!» гээд нэрлэдэг байна.
Гайхамшагта оюун бэлигынь оёоргүй Байгалай тунгалагhаа гү? Юрэдөө, би 20-ёод жэлэй туршада сурбалжалагшаар хүдэлхэдөө, иимэ бэлигтэй уран найрагшатай бэшэ уулзаагүйб гэжэ мэдүүлнэб.
«Юбкатай буряад Пушкин»
Буряадай элитэ артист Михаил Елбонов Елизавета Бильтриковагай зохёохы замда зорюулагдаһан баяр ёһололто наадан дээрэ: «Юбкатай буряад Пушкин» гээд нэрлэһэн юм.
Нэгэтэ Елизавета Михайловна нюргаа хухараад, хэбтэриин байха үедөө бэшэhэн Байгал, байгаали, хүнэй наhан тухай шүлэгүүдээ нэгэ журнал руу эльгээhэн байгаа. Ахамад редактор уншаад, абаашажа ошоhон наhанайнь нүхэртэ иигэжэ хэлэhэн ушартай: «Тус автор Пушкин мэтээр бэшэнэ. Теэд мүнөө Пушкин хуушаржа, моодоhоо гараа ха юм. Бидэ журналдаа хэблэхэгүйбди. Хүнүүдэй hонирхол татамаар, жэшээнь, инаг дуран, уршагта ябадалнууд тухай бэшэхэ хэрэгтэй». Тус ушараар: «Яагаад Пушкин хуушархаб, платидал моодоhоо гарахаб?» - гэhэн мүрнүүдтэй авторай шүлэг мүндэлhэн юм.
Уран найрагшын хуби заяанда Пушкинтай холбоотой тэмдэгүүд үзэгдэдэг. Наhанайнь нүхэр Байгалай Ойхон олтирогой А.С.Пушкинай нэрэмжэтэ хамтын ажахыhаа гарбалтай. Царскосельскэ лицейн нээгдэhэн үдэр – октябриин 19-дэ Е.Бильтрикова «лицеистка-басагаяа» түрэhэн. Декабриин 14-дэ «декабрист-хүбүүнэйнь» түрэhэн үдэр.
Муса Джалилиин медальтай
Түрэл Буряад орондоо Елизавета Михайловна үргэлжэ уулзалгануудые үнгэргэдэг. Хажуугаарнь «Морин Хуур», «Гуламта», «Нангин замууд» гэhэн уран зохёолой, соёлой ба аяншалгын түбүүдые байгуулhан габьяатай. «Мүнгэн хун шубуун», «Буряад эхын үринэрбди», «Алтаргана» г.м. фестивальнуудые эмхидхэлгэдэ эдэбхитэйгээр хабаададаг.
«Зохёохы хэрэгтэ габьяагай түлөө» гэhэн Муса Джалилиин нэрэмжэтэ, «Буряад Республикын урда габьяагай түлөө», «Улаан-Yдэдэ 350 жэл» гэhэн медальнуудтай, Абаканай Зүблэлэй «Пушкинай Хүндэлэлэй грамотатай», Россиин Президентын Захиргаанай Баярай бэшэгтэй, Буряадай правительствын Хүндэлэлэй грамотатай болон бусад олон шагналнуудтай. Этигэлов хамбын 160 жэлэй ойдо зорюулагдаһан уран шүлэгэй уласхоорондын фестивалиин лауреат.
Елизавета Бильтрикова Интернедэй социальна бүлэгүүд соо үргэнөөр түлөөлэгдэнхэй. Уран найрагшын шүлэгүүд элдэб яhанай, мэргэжэлэй, наhанай хүнүүдэй дура сэдьхэл татадаг, үндэрөөр сэгнэгдэдэг. «Уншагшадай анхарал дэмжэлтэ, баяртай hайхан үгэнүүд намда хүсэ шадал нэмээдэг, урма зоригыемни бадараажа, зохёохы замыемни гэрэлтүүлдэг», - гэжэ оюун бэлигтэй уран найрагша хэлэнэ.
Баярма БАТОРОВА.
