РСФСР-эй арадай гэгээрэлэй эрхим, Агын Буряадай автономито тойрогой хүндэтэ эрхэтэн, Согто-Хангилай XXII партсъездын нэрэмжэтэ ажахыда түрүүлэгшээр 20 жэл амжалтатай хүдэлһэн РСФСР-эй габьяата зоотехник, Дамби-Жалсан Дондокович Дондоковой түрэһөөр 100 жэл болобо.
Үнгэрһэн зуун жэлдэ Агын тойрог дотор талаан бэлигтэй, эрдэмтэй, эрмэлзэл дүүрэн, ажалша бүхэриг, алдартай зон олон байһан юм. Тэдэнэй дунда Дамби-Жалсан Дондокович хүндэтэй һуурияа эзэлнэ. Тэрэ наһан соогоо хүдөө ажахын хүгжэлтэдэ горитой хубитаяа оруулаа, нютагайнгаа ажаһуугшадай байдал өөдэнь үргэһэн. Тиимэһээ хэһэн ажалайнь үрэ дүнгүүд угаа ехэ.
Д-Ж.Дондоков; РСФСР-эй Верховно Зүблэлэй хуралдаанда. Москва.1977 он;
Космонавт А.Филипченкэтэй; Д-Ж.Дондоков колхозой правлениин зүблөө хүтэлнэ.
Хальбан угай Дамби-Жалсан Дондокович 1923 ондо Һүдэнтэ нютагай Жамсаранай Дондок ба Чимитжаб хоёрой гэр бүлэдэ түрэһэн намтартай. Хара багаһаа хүдөөгэй ажалда хүдэржэһэн хүбүүн Һүдэнтын эхин шатын һургуулиин богоһо алхаа. Удангүй гэртэхиниинь Согто-Хангил зөөжэ ошоһон, тиигэжэ Дамби-Жалсан аха Улаан Булагай һургуулида орожо, дүн хамта 7 анги түгэсхэһэн байна. Тэрэнь 1941 он байгаа, энэл жэлынь фашис Германиин булимтарагшадай СССР гүрэндэ добтолһыень мэдэнэбди, арад зон хархис дайсанаа дарахаяа нэгэн дуугаар бодоһон юм. Эгээл ехэ шуһата тулалдаанда Эсэгэ ороноо хамгаалхаяа һая һургуулияа дүүргэһэн 18 наһатай Дамби-Жалсан хүбүүн өөрын дураар октябриин 5-да Улаан Армиин сэрэгтэ татагдаһан байна. Богонихон болзор соо Ленинградай сэрэгэй-инженернэ һургуулида һуража дүүргээд, Баруун фронт эльгээгдэһэн. Дамби-Жалсан Дондокович Эсэгэ ороноо хамгаалан, Хара далайһаа эхилээд, Сагаан далай хүрэтэр дайсанаа даралсаһан, тэрэ сэрэгэй 11-дэхи сапёрно батальондо, 551-дэхи отделениин бүридэлдэ ябаһан байна. Дайнһаа капитанай нэрэ зэргэтэй бусаа һэн. Хожомынь наһанайнь нүхэр Дулма эгэшэ дайнай һүүлдэ Ленинградай можые минэһээ сэбэрлэһэн тухайнь хөөрэһэн байдаг.
1947 ондо Дамби-Жалсан Дондоков Улаан Армиһаа табигдаад, 1953 он болотор элдэб ажалда хүдэлөө, харюусалгатай тушаалнуудые эзэлжэ ябаһан. Баян намтартайнь танилсуулхада, ВЛКСМ-эй Агын райкомдо, удаань комсомолой окружкомдо хүдэлөө, 1951-1953 онуудта Агын окрисполкомой инструктораар, удаань тамирай хорооной түрүүлэгшээр, һүүлдэнь Агын 1-дэхи дунда һургуулида тамирай багшаар ажаллаһан юм.
Тэрэ Агын райкомой зууршалалгаар Согто-Хангил нютаг Сталинай нэрэмжэтэй колхозой намай эмхиин секретарь боложо эльгээгдэһэн байна. Энэ тушаалдаа 1954 онһоо 1956 он болотор хүдэлһэн. 1958 онһоо 1964 он болотор Агын аймагай XXII партсъездын нэрэмжэтэ колхозой зоотехнигээр хүдэлөө.
Ниитын ажалда хүдэлжэ ябаха үедөө Дамби-Жалсан Дондокович эрдэм һуралсалаа дээшэлүүлжэ, һургуули һудар хэжэл байһан. Тиигэжэ 1949 ондо Шэтын нэгэ жэлэй намай һургуулида һураһан. Һүүлдэнь Агын багшанарай училищида орожо, тэрэнээ амжалтатай түгэсхэжэ, эхин шатын һургуулиин багшын мэргэжэлтэй боложо гараа һэн. 1956 ондо Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын дээдэ һургуулиин зоотехнигэй факультедтэ ороһон. 1958 он болотор һураад, гэр бүлын шалтагаанаар заочно һуража дүүргэхэдээ, эрдэмтэй мэргэжэлтэн болоо бэлэй.
1965 ондо Дамби-Жалсан Дондоков XXII партсъездын нэрэмжэтэ колхозой түрүүлэгшээр һунгагдаа. Согто-Хангилай ажахын түрүүлэгшэ Бадма Цыреновэй Агын намай райкомой 1-дэхи секретаряар дэбжүүлэгдэхэдэнь, суглаан дээрэ арад зон дуугаа үгэжэ, Дамби-Жалсан Дондоков түрүүлэгшын тушаалда табигдаа һэн. Тэрэ сагта хажуудань хүдэлжэ ябаһан мэргэжэлтэдые нэрлэбэл: Жигжитжаб Сунгрупов, Василий Петров, Бадма-Доржо Дармаев, Цырен-Жаб Чимитов, Дамдин Дондоков, Цыден-Жаб Абидуев, Мунко-Жаргал Тангатов гэхэ мэтэ. Дамби-Жалсан Дондоковичой хүтэлбэри доро эдэ зон аша үрэтэй ажал ябуулжа, колхозойнгоо нэрэ хүндэ дээшэнь үргэһэн юм.
«Почётные граждане Агинского Бурятского автономного округа» гэжэ ном соо Дамба-Доржо Сандановай Дамби-Жалсан Дондоков тухай хэлэhэн дурсалгань хэблээтэй, тэндэhээ хэhэг: «Дамби-Жалсан Дондокович Дондоковтой Агын дунда hургуулида физкультурын багшаар хүдэлөө hэмди. Тэрэ үеhөө эхилээд, энэ хүниие мэдэхэ болоо hэм. Тэрэ 1958 онhоо Согто-Хангилай Сталинай нэрэмжэтэ колхоздо ахамад зоотехнигээр ажалда ороо hэн. Нүхэрынь Дулма Дондоковна малай аргашанаар ажаллажа эхилээ. Тэрэ үедэ би тракторта hуудаг hэнби. Таряанай полинууд олон боложо, эбэртэ бодо малай тоо толгой үдэжэ, мүн хүдөө ажахын бэшэшье hалбаринууд хүгжэжэ байhан саг байгаа.
Хонишод, малшадта дулаан гэрнүүд баригдажа, хониной дал, фермэнүүд бодхоогдожо эхилээ. Тэрэ сагта Үбэр Байгалай хизаарта болон бэшэшье нютагуудта хониной нооhо хайшалалгын оренбургын арга дүршэл нэбтэрүүлэгдэжэ эхилээ hэн. Д-Ж.Дондоковой хүтэлбэри доро ажалшад энэ арга дүршэл шудалжа, аймагай, тойрогой, можын хони хайшалалгын мүрысөөнүүдтэ хабаадажа, дээдын шангуудта хүртэжэ харидаг hэн. Ц.Жигмитова, Ц.Цыжипова, Л.Чимитова, Т.Удбы-лова, Д.Эрдынеева, Ц.Удбылова, М.Гуруева гэгшэд Оренбургын можодо эмхидхэгдэhэн бүхэроссиин хони хайшалалгын мүрысөөндэ хабаадажа, медальнуудтай, сэнтэй бэлэг сэлэгүүдтэй гэртээ бусаа hэн...».
«Толон» һониной сэтгүүлшэн Дарма Дондоковой бэшэһэн «Наһанайнь зам нангин» гэһэн толилолго соо Дамби-Жалсан Дондоковой хэһэн ажалнууд бодото дээрээ харагдана. Тэрэ толилолгоһоонь хэһэг: «Дамби-Жалсан Дондоковичой хүдэлжэ байха үедэ Сталинай нэрэмжэтэ, һүүлдэнь XXII партсъездын нэрэмжэтэ колхоз тойрог дотороо экономическа эгээл тогтууритай, жэл бүхэндэ 3-3,5 сая түхэригэй олзо оршотой, сэбэр олзонь 1 сая түхэригтэй ажахы байһан гэхэдэ, алдуу болохогүй. Колхозой түрүүлэгшэ таряан ажалай хажуугаар мал ажалай асуудалнуудые шиидхэхэ гэжэ оролдоно. Малаа олошоруулхын тула кадрнуудай, байра байдалай асуудалнуудые шиидхэнэ…».
Мүн тиихэдэ Дамби-Жалсан Дондоковой түрүүлэгшын тушаалда ябаха үедэ, 1976 ондо, Буряад Республикын телевидени «Ключи к земле» баримтата кино буулгаһан байна. Тэрэ кино соо Согто-Хангил нютагай ажалша малша арад зон тухай болон хүтэлэн абаад ябадаг Дамби-Жалсан Дондоков тухай харуулагдана. Киногой удхаар колхоз 6 цехтэй, баймга малай хоол буйлуулдаг цех бии болохо тухай тэмдэглэгдэнэ.
XXII партсъездын нэрэмжэтэ колхозой мэргэжэлтэд «Бага гаршатайгаар ехэ олзо оршо абаха» гэһэн уряалаар хүдэлдэг байһан гээшэ.
Тэрэ сагта 56 мянган хонин, хониной түрэһэнэй һүүлээр 60 мянган толгой, 2000 эбэртэ бодо мал, 450 адууһан үдэжэ байгаа. Колхозой поли дээрэ янза бүриин 90 трактор, 45 комбайн, 65 авто-унаа гарадаг байһан.
Дамби-Жалсан Дондоковой хүтэлбэри доро хонишодой бригаданууд бии болоһон: «Толон», «Ошон», «Хүсэн», «Галхан».
Мэргэжэлтэдэй авто-унаануудта рацинууд зохёогдоһон, ажалайнгаа талаар хаанашье ябаа һаа, тэдэ бэе бэетэеэ хонходолсожо, ажалаа урагшань ябуулдаг байһан.
XXII партсъездын нэрэмжэтэ колхоз табан жэлэй түсэбүүдые эрхим һайн дүүргэһэнэй түлөө хэдэн шагналнуудта хүртэһэн байна: 1974 оной үрэ дүнгөөр, ЦК КПСС-эй, СССР-эй Министрнүүдэй зүблэлэй, ВЦСПС-эй ба ЦК ВЛКСМ-эй Улаан Тугаар, 2 дахин КПСС-эй Агын окружкомой ба окрисполкомой дамжуулгын Улаан Тугаар, «Юһэдэхи табан жэлэй түсэбтэ ажалай алдар габьяа харуулһанай түлөө» гэһэн дурасхаалай тэмдэгээр шагнагдаһан г.м.
1975 ондо сэтгүүлшэн Борис Рабдано «Рост» гэһэн гаршагтай статья бэшэһэн байна. Тэрээн соонь Дамби-Жалсан Дондоковой ажалай юрын нэгэ үдэр зураглагдаһан байдаг: «Ажалайнь үдэр минута минутаар хубаагдаһан. Тэрэ үглөөнэй 6 сагта хүл дээрээ бодонги, сайгаа уугаад, 7 сагта авто-унаадаа һуужа, баригдажа байһан байшануудые хараха, дутуу дундыень элирүүлхэ. 8 сагта ахамад диспетчер түрүүлэгшын стол дээрэ үсэгэлдэрэй ажахын мэдээсэлнүүдые асардаг байһан, тэдэнииень үзэжэ хараад, цехүүдэй толгойлогшонортой суглаа хэдэг. Удаань 9 сагһаа эхилээд, юрын хүнүүд Дамби-Жалсан Дондоковто элдэб асуудалаар хандадаг байһан. Үдэһөө хойшо таряан ажалай болон мал ажалай мэргэжэлтэдтэй уулзахаяа ошодог байгаа. Ажалта үдэрэй дүүрэхэ багта баригдажа байһан байшануудые эрьеэд, гэртээ ошожо, саарһа дансанууд дээрээ хүдэлдэг һэн ха.
Һэеы гэрнүүдэй һууринууд дээрэ хирпиисээр бодхооһон соёлой байшан, дунда һургуули, дэлгүүр, гостиница, эдеэ хоол баридаг газар гэхэ мэтэ социальна объектнүүд баригдажа, Согто-Хангилай шарай һэргэжэ эхилһэн.
Тэрэ наһан соогоо олон нүхэдтэй, танилтай, һайн һанаатай, хүндэ туһалха гэжэ оролдодог хүн байһан. Замбуулинда 2 дахин ниидэһэн СССР-эй лётчик-космонавт Анатолий Филипченко Шэтэ хотоор, Согто-Хангил нютагаар айлшалжа, танил болоһон. Мүн тиихэдэ РСФСР-эй Президиумэй Верховно Соведэй түрүүлэгшэ Михаил Яснов колхозой ажалтай танилсаһан юм.
Дамби-Жалсан Дондокович Агын райкомой бюрогой гэшүүнээр олон жэлдэ ябаа. Түрүүлэгшын уялгаһаа болижо, наһанай амаралтада гарахадаа, тамирай һургуули байгуулаад, удаан сагта тэндээ хүдэлөө.
Тэрэнэй аша габьяань аргагүй ехэ. «РСФСР-эй эрдэм гэгээрэлэй эрхим» гэһэн тэмдэгтэ хүртэһэн, Эсэгын дайнай 2-дохи шатын, Улаан Одоной, Ажалай Улаан Тугай, Октябриин хубисхалай орденуудаар шагнагдаһан. Агын тойрогой хүндэтэ эрхэтэн.
Дамби-Жалсан ба Дулма Дондоковтоной 3 хүүгэд ажабайдалайнгаа жолоо шанга барижа, абынгаа нэрэ дээшэнь үргэжэ ябадаг юм. Согто-Хангилда ажаhуудаг Соёлма басаганиинь аба тухайгаа иигэжэ хөөрэнэ: «Абамнай саг үргэлжэ ажалдаа байдаг hэн. Үглөөгүүр бодоходош, аба үни заяан ажалдаа ошонги байха, hүни унтажа байхадамнай, ажалhаа ерэдэг hэн. Эжы hүни болотор абые хүлеэжэ, гэрэйнгээ ажал хэжэ, үгы hаа маанадай хубсаhа хунар оёжо hуухал даа. Абын ерэхэдэ, хоюулаа сайгаа уужа, үдэрэйнгөө hонин хөөрэлдэжэ hуудагыень hанагшаб. Маанадай багада, hургуулиин үедэ эжымнай маанадтаяа гэрэйнгээ ажал болон бэшэшье асуудалнуудаа шиидхэжэл байдаг hэн. Мүнөө hанахадам, эжы абын ехэ түшэг тулга болодог байгаа. Аба ходо сүлөөгүй, бүхы hанааниинь колхоздоо, ажалдаа байхал даа. Наhатай болоод, сүлөө ороходоо, аша зээнэртэеэ hуудаг болоо hэн ааб даа.
Абамнай маанадые эрилтэ ехэтэйгээр хүмүүжүүлhэн, үнэн сэхээр юумэндэ хандаха тухай ходо хэлэдэг hэн. «Юумэ хэжэ эхилээ хадаа тэрэнээ гүйсэд дүүргэхэ хэрэгтэй. Хээ хадаа хэhэн шэнгеэр, хэhэн ажалыешни хараад, хүнэй улайжа, сайжа, эшэжэ байхагүйгөөр ажалаа хэхэ. Ниитын ажалда ябаха ёhотой. Олоной, ниитын түлөө ажал хэхэ ёhотой» гэжэ абамнай заадаг hэн даа».
Валентина ЦЫРЕНЖАПОВА.
