- Дарима Цыденовна, өөр тухайгаа хөөрэжэ үгыт даа.
- Би 1978 ондо Агын аймагай Согто-Хангил нютагта түрэhэн, жэнхэн галзууд омогойб. Забайкалиин гүрэнэй университедэй социально-психологическа факультедтэ hуража дүүргээб. Оюутан байхадам, университедэй философиин кафедра оюутадые шэнжэлэлгын ажалда хабаадуулдаг байгаа, зунай амаралгын үедэ Шэтын гүрэнэй архив соо эрдэмэй материал бэдэрдэг һэм. Дээдэ hургуулияа түгэсхэхэдэм, соёлой, түүхын ба теориин кафедрада ажаллаха дурадхал ороо hэн. Тиин нэгэ жэлэй туршада тэндэ ажаллахадаа, этнологиин хэшээл оюутадта заадаг байгааб.
2003 ондо hургуулияа үргэлжэлүүлхэеэ Наталия Жуковскаягай Москва ошохо тухай дурадхал оруулхада, Новосибирск хото шэлээб. Н.Жуковская – манай гүрэнэй мэдээжэ этнографуудай нэгэн, монголшо эрдэмтэ, буддын шажан шэнжэлэгшэ. 2007 ондо Новосибирскдэ археологи ба этнографи шэнжэлэлгын институдта кандидатска диссертаци хамгаалааб.
Д.Цыденова. Гэр бүлын архивай фото-зурагууд.
- Диссертаци ямар сэдэбээр бэшээбта?
- «Представления о жизни и смерти агинских бурят: традиции и инновации» гэһэн ажал хамгаалааб. Бага наhанhаа ажабайдал тухай, хүн юунэй түлөө алтан дэлхэй дээрэ мүндэлнэб г.м. асуудалнууд сэдьхэлдэм дүтэ байгаа. Тиимэһээ гүн ухаан бодолдо хабаатай сэдэб шэлээб. Гурбан жэл соо ажал бэлдээб, Санкт-Петербургын зүүн зүгэй оронуудай шэнжэлэлгын институдай, Буряадай, Шэтын гүрэнэй архивууд соо хүдэлэгдөө. Хэhэн ажалайм дүнгөөр 2009 ондо монографи гараа hэн.
-Танай hонирхол татаhан материал нэрлыт даа.
- Һонирхолтой материал олон байгаа. Жэшээнь, Шэтын гүрэнэй архивта ерээдүйн мэдээжэ эрдэмтэн Цыбен Жамцараногой Санкт-Петербургда дээдэ hургуули хэхэеэ ошоходо, Агын Дүүмын архивай мүнгөөр туhаламжа үзүүлһэн данса байгаа һэн. Энэ хадаа үни сагай буряад арадаймнай холын бодолтой, үри хүүгэдээ һургаха, үргэхэ эрмэлзэлтэй, бэе бэедээ туhалха гэһэн ябадал болонол даа.
- Хаагуур материал суглуулжа ябаабта?
- Эрдэмэй ажал хэжэ эхилhэнhээ хойшо 20 шахуу жэл болобо. Тэрэ үедэ үндэр наhатай, 1920-1940 онуудта түрэhэн олон хүн мэндэ байгаа. Агын тойрогой хүдөө нютагуудаар урданай ёhо заншал, ажаһуудал, байдал мэдэхэ хүнүүдые бэдэржэ, полевой-этнографическа материал суглуулааб. Тэрэ үедэ телефон hая бии боложо байгаа, кассетнэ диктофон хэрэглэжэ ябааб.
- Мүнөө ямар ажал хэжэ байнабта?
- Мүнөө эрдэм шэнжэлэлгын ажалай хажуугаар hонирхоhон хүн зондо, залуу үетэндэ буддын шажан тухай хөөрэдэг, лекци уншадаг болооб. Совет үеын мэдээжэ археолог, түүхэшэн, этнограф Алексей Окладников 1960-1970 онуудта археологическа экспедициин үедэ Буряад Уласһаа, Шэтын, Эрхүүгэй можонуудhаа буряадай бөө мүргэл, буддын шажанай зүйлнүүдые Новосибирск асарhан байгаа. Хамта дээрээ 500-гаад зүйл. Мүнөөнэй эрилтээр бүхы данса электронно байха ёhотой, тэрэ суглуулбари гүрэнэй каталог соо оруулха ажал hүүлшын хахад жэл соо хээб. Россиин бүхы музейнүүд мэдээсэлэй нэгэдэмэл баазатай болохо ажал хэдэг, манай шэнжэлэлгын институдай музей тэрэ ажалда хабаадалсана. Экспонат бүхэндэ тодорхой зураглал, сэгнэлтэ, ямар материалаар хэгдэhэн бэ, шэнэдхэн һэргээлгын ажал гэхэ мэтэ олон үйлэ хэрэг ябуулагдадаг. Музейн экспонадууд гүрэнэй, музейн каталогто орожо, нэрэ обогтой, дансатай болодог. Тиихэдээ эрдэмэй эрьесэдэ оруулагдаха, шэнжэлэлгын ажалда хэрэглэгдэхэ юм.
1970-аад онуудта химик мэргэжэлтэн, реставратор Светлана Ковалёвская археолог А.Окладниковай буряад арадта хабаатай суглуулбарида (коллекци) анхаралаа хандуулжа, ехэ hонирхоод, түрүүшынхеэ зүйл бүхэн тухай дэлгэрэнгыгээр шэнжэлэл бэшэжэ эхилhэн байгаа. Мүнөө бөө мүргэлэй ба буддын шажанай зүйлнүүдэй энэ суглуулбари эрдэмэй эрьесэдэ ороно гэхэдэ болоно. Һаяын сагта тэрэ суглуулбаряараа музейдэ лекцинүүдые ябуулнаб. Энэ ажалай дүнгөөр эрдэмэй статьянуудые хэблэлдэ бэлдэхэ түсэбтэйб.
Жэл бүри май hарада бүхы дэлхэйн музейнүүдтэ «Ночь в музее» хэмжээ ябуулгын үедэ залуу үетэнэй анхарал татаха ажал эмхидхэгдэдэг. Мүнөө жэл түүхэ, археологидо хабаатай олон талмай, мастер-классууд үнгэргэгдөө. Селькуп, ханты, манси, эвенк, эвенорочон, ульча, нанай гэhэн арадуудай бөө мүргэлдэ хабаатай зэр зэмсэг, бөөгэй түмэр оргой, арhаар, модоор бүтээhэн онгонуудай дүрсэ гэхэ мэтэ олон юумэнэй үзэсхэлэн дэлгээгдээ. Гүрэнэймнай хүдөө нютагуудаар олон шэнжэлэгшэдэй суглуулhан экспонадуудые хүн зондо харуулжа, ямар удхатайб, ямар нүлөө үзүүлдэг байгааб гэжэ лекци-хөөрөөнүүд эмхидхэгдээ. Жэл бүри археологууд олон артефактнуудые экспедицинүүдhээ асардаг. Жэшээнь, манай археологиин институдай В.И.Молодин, Н.В.Полосьмак шэнжэлэгшэд 1993 ондо Алтайда Укок гэжэ үндэр хада газарта мүльhэн дороhоо манай ээрын урда тээхи хоёрдохи-гурбадахи зуун жэлдэ ажаhууhан эхэнэрэй хатаһан бэе олоhон.
Алтайда Денисовэй агы нүхэн соо археологиин институдай ахамад шэнжэлэгшэ, академик А.П.Деревянкын ударидалга доро археологууд урданай хүнэй hэе олоhон. Цитологи ба генетикын, ядерна физикын институдай, Германиин Макс Планкын бүлгэмэй эволюционно антропологиин институдай шэнжэлэгшэд тэрэ хүнэй ДНК үзэжэ, неандертальцууд ба мүнөөнэй зонhоо гадна ондоо зон урда сагта байгаа гэжэ элирүүлhэн байна. Энэ хоёр олдоhон юумэн бүхы дэлхэйн шэнжэлэгшэдэй болоһон, анхарал татаhан.
- Буряад эрдэмтэд танай институдта хүдэлдэг гү?
- Буряад Уласай Андрей Андреевич Бадмаев, Виктория Васильевна Лыгденова эрдэмтэд хүдэлдэг.
- Мүнөө сагта буряад этнографи ямар байдалда байнаб?
- Буряад этнографи hайн байдалда байна гэжэ тэмдэглэхээр. Буряад арадай этнографи, түүхэ тухай олон шэнэ хэблэл, толилолго жэл бүри гаргагдадаг. Улаан-Yдэдэ Буряад эрдэмэй түбтэ олон залуу эрдэмтэд, шэнжэлэгшэд ажалладаг. Буряадууд урда cагhаа олон эрдэмтэ зотой байгаа. Тэдэниие нэрлэбэл, Цыбен Жамцарано, Гомбожаб Цыбиков, Базар Барадин, Доржи Банзаров ба бусад болоно. 2000-аад онуудта ниигэмэй hонирхол болон, буряад арад ёhо заншалнуудаа hэргээн хүгжөөжэ байна гээшэбди.
- Буряад этнографи үзэдэг эрдэмтэд олон гү?
- Наталия Жуковская, Любовь Абаева, Татьяна Скрынникова, Ольга Шагланова, Баир Нанзатов, Марина Содномпилова, Галина Галданова гэгшэд буряад арадые шэнжэлдэг эрдэмтэд.
- Ямар сэдэбүүд танда hонирхолтойб?
- Ёhо заншалаар ба соёлой үнэтэ зүйлнүүдээр hонирходогби. Ерээдүйн үедэ хүүгэдтэ арадай ямар үнэтэ зүйл дамжуулхаб, юундэ hургахаб, ямар юумэндэ дурлуулхаб, яагаад хүмүүжүүлхэб гэhэн асуудалнууд ехэ шухала гэжэ hананаб.
- Мүнөө үедэ хүүгэдээ хайшан гээд зүбөөр хүмүүжүүлхэб?
- Совет үедэ орходоо мүнөө бүхы юумэн элбэг болонхой. Ямаршье асуудалда харюу интернет соо олохо аргатайбди, нүгөө талаар, гаджедууд ехэ саг эзэлнэ. Урдань гэртэхин хүүгэдые ажал хэжэ hургадаг байhан. Аба эжынэрээ дахаад, үхэр мал ажаллаха, адуулха, арhа шүрбэhэ элдэжэ, хубсаhа хунар оёхо, дарха хэхэ, үбhэ сабшаха гэхэ мэтэ ажал хэжэ шадаха боложо, ажабайдалай хар-гыда хүүгэд хүн боложо гарадаг байгаа. Мүнөө үедэ үхибүүдые гэртэхиниинь ажалда муугаар һургана, гэхэдэ алдуу болохогүй. Байдал хубилаа, булта үхэр мал баринагүй, болбосон түхэлтэй гэртэй, бэлэн эдеэн наймаада байха г.м.
Гэртэхин хүүгэдтээ жэшээ болохо ёһотой. «Хүн ахатай, дэгэл захатай» гэжэ буряадууд хэлэдэг. Тэрэ ехэ удхатай заабари болоно, юундэб гэхэдэ, урдань аха хүнhөө юумэндэ hурадаг, заалгадаг байгаа. Мүнөө аха захатанай шухала уялга хойшоо болонхой, ажабайдалай түхэл шэнжэ хубилаа. Жэшээлбэл, ахашуулгүйгөөр бидэ компьютерай, интернедэй хүсөөр олон юумэндэ hураха, мэдэхэ аргатайбди, зарим ушарта аха захатанай туhа, дүршэл багаар хэрэгсээгдэнэ. Харин хэдэн зуугаад жэл соо бүрилдэhэн сэсэн ухаан ажабайдалай үндэһэ hуури болодог ха юм. Энэ утаhа таһалангүй, алдангүй ябаха, урдахи үеын дүршэл ухаатайгаар тааруулжа, хэрэглэхэ хэрэгтэй. Мүнөө сагта бүхы арад зон ёhо заншал дэлгэрүүлхэеэ, хамгаалхаяа оролдодог болоо. Буряад арад зон буряад хэлэ, ёhо гуримаа алдангүй байха, хүдөө ажахыгаа бодхоохо гэжэ оролдоно, уран урлал хүгжөөнэ.
- Этнографой мэргэжэл шэлэ-хэдэтнай, юун нүлөө үзүүлээ гээшэб?
- Мэргэжэл шэлэхэдэ, гэртэхин ехэ нүлөө үзүүлдэг. Сэдэнэй Сэбжэд нагаса эжымни географи, түүхэ, этнографяар ехэ һонирходог байһан. Дайнай үедэ номдо ехэ hоноршье hаа, hургуули хээгүй. Һургуулида үзэhэн номууд тухайгаа, сээжэлдэhэн шүлэгөө хөөрэдэг hэн. Мүнөө болотор нагаса эжым сагай уларил хараад, наранай гараhан, ороhон саг тэмдэглэдэг, монгол литэ харадаг, хэдэн жэлэй тэмдэглэлнүүдтэй литэ гэртэмнай байдаг. Урдань хүршэнэр бэе бэедээ үдэр бүри ябажа, хөөрэлдэдэг байгаа гээшэ бэд даа. Үетэниинь нагаса эжыдэм ходо ерэдэг hэн. Академик Алексей Окладников тухай нагаса эжыhээ түрүүшынхиеэ дуулаа hэм. Манай Yбэр Байгалаар 1960 гаран онуудһаа археологическа экспедици, малталга хэжэ ябаhан. Һуралсалай жэлэй эхилхэдэ, номой санhаа түүхын ном үгэхэдэнь, бултыень тэрэ доронь уншадаг hэм. Түрэhэн эжым, нагаса эжым, Долгоржаб абгайм намда ном үзүүлхые оролдодог байгаа. Ном үзэхэ ехэл дуратайнууд байгаа. Согто-Хангилдамнай номой дэлгүүр байдаг hэн, мүнгэтэйл болоходоо, номуудые ошоод абагша hэм.
Совет үеын hургуулиин багшанар ехэ шанга байгаа гэжэ мүнөө бододогби, тон шухала юумэ заадаг, хүмүүжүүлгэдэ hургуули гэртэхинтэй хамта хабаададаг байгаа. Минии түрүүшын багша Хандажаб Данзановна Дармаева ехэ нүлөө үзүүлhэн. Аргагүй шэн, бэрхэ багша һэн. Түүхын багшанар – Тимур Санжаевич, Цыпелма Жамсарановна, Цыбенжаб Аюшеевич, биологиин багшанар – Римма Аюровна, Бутид Манзаракшаевна, Долсон Пурбуевна, Владимир Эрдынеевич, Ханда Степановна, Зоя Дондоковна, Баярма Тобоевна, Светлана Баировна – буряад хэлэ, физикэ, математика, хими, англи ба ород хэлэ заадаг hэн. Эдэ баhал булта өөрынгөө зааhан хэшээлдэ анхарал татажа, эрдэм мэдэсэнүүдые үгөө. Хүдөөгэй hургуулида hураhан аад, хотын hурагшадhаа минии мэдэсэ үлүү дутуу байгаа гэжэ мүнөө hананагүйб.
- Һайнта даа. Ажалдатнай амжалта, ажабайдалдатнай амгалан тайбаниие хүсэнэбди.
Цымжидма ДОЛГОРОВА.
