Ниитын ажаябуулагша, намай ажалда олон жэл хүдэлһэн, тойрогой Ветерануудай зүблэлэй түрүүлэгшэ Цырендаши Санданов байгша оной август һарада 75 жэлэйнгээ ойн баяр тэмдэглэбэ.
Цырендаши Цыбенович Агын аймагай Хойто-Ага нютагта 1947 ондо түрэһэн намтартай. Эдир на-hан, дунда hургуули – нютагайнь хүүгэдэй бага наhанай намтартал адли бэзэ. Балшар наһандаа үглөөнһөө үдэшэ болотор нүхэдтэеэ Хойто-Агын голой эрьедэ наадаһаар, дүүюурээр (рогатка) борбилоонуудые айлгаһаар, шалюун хүбүүн үндыһэн. Эжыгээ дахажа, гүлзөөргэнэ, алирһа ба мангир түүхэеэ ябагаар ой ошодог байһан ха. Томохон болоходоо, үбһэшэдэй бригадада, хони хайшалалгада хүдэлжэ, хүдөөгэй хара ажалда залууһаа дүршэһэн юм. Хойто-Агынгаа эхин шатын һургуулида һуража байтараа, һүүлдэ Ага ерэжэ, тосхоной 1-дэхи дунда һургуулида һураһан байха юм. Дунда һургуулиин һүүлээр Улаан-Үдэдэ Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын институдта инженер-механигай мэргэжэлдэ һураа. 1971 ондо тэрэнээ түгэсхөөд, Агаяа бусажа, 1-дэхи дунда һургуулида үхибүүдтэ «автодело» заажа, ажалайнгаа намтар эхилээ. Цырендаши Цыбенович багшын ажалда ороһон тухайгаа иимэ һонин ушар хөөрэнэ: «Агын аймагай захиргаанай хүдөө ажахын хүтэлбэри ерэхэдэмни, намайе Ленинэй нэрэмжэтэ ажахы (Хүнхэр) инженерээр хүдэлхыемни эльгээгээ. Хүнхэр ошожо, ажахын түрүүлэгшэ Цымпил Цыбенович Цыбеновтэй уулзахадамни: «Амаралтын дүүрэхэдэ, ажалда хүдэлхэеэ ерэхэш», – гэжэ хэлээ һэн. Амаралтын дүүрэхэдэ, Хүнхэр ошохо гэжэ байхадамни, аймагай намай 1-дэхи секретарь Дондок Цыренович Цыренов дуудажа: «Хүнхэр ошохогүйш, Агада үлэжэ, багша болохош!» – гэжэ хэлээ. Би тэрээндэнь таһа арсабаб. «Даабари заабол дүүргэдэг юм, арсаа һаашни, харгышни хаагдаха», - гэжэ Дондок Цыренов шангаханаар хэлээд, саарһа барюулжархиба. Тэрээн соонь КПСС-эй ЦК-гай Министрнүүдэй Зүблэлэй тогтоолоор, инженер-механик мэргэжэлтэй хүбүүд, басагадые дунда һургуулинуудта «автоделын» багша болгохо тухай бэшээтэй байба. Уншажа дүүргээд, «багша болохогүйб» гэжэ дахинаа хэлээд, кабинедһээ гараад ошожо ябатарни, райкомой секретарь Цындыма Дугаржапова хойноһоомни хүсэжэ, аргадажа, багшаар хүдэлхые гуйгаа. Теэд яахашье мүрөө оложо ядаад, зүбшөөлөө үгэжэ, Дондок Цыреновэй кабинет руу дахинаа ороһон байнаб. Тэрэ гэһээр би намай гэшүүн боложо, дээрэһээ үгтэһэн захиралта дүүргэжэ хүдэлөөб».
2022 оной апрель һарада Ц.Сандановай шэнэ номтой танилсуулга Агын музей соо эмхидхэгдээ.
agamuzey.ru сайтын фото.
Һургуулиин һурагшадтай 2 жэл тухай хүдэлхэ сагтаа тэрэ ВЛКСМ-эй ажалда эдэбхитэй ябадаг байгаа. Удангүй залуу багшые засаг зургаан анхаржа, 1973 ондо Агын тойрогой хороон комсомолнуудай уулзалгада дуу-даһан байна. Тэрэ үедэ 1-дэхи секретарь ябаһан Шираб-Нимбу Дашидондоков ажалаа тушаажа, дээшээ дэбжүүлэгдэжэ байгаа. Орондонь Цыбен Намжилов 1-дэхи секретариин уялга абажа байба. Тэрэ уулзалгада Цырендаши Сандановта тойрогой хорооной эмхидхэлэй таһагые даагшын тушаал дурадхагдаа ха. Тиин зүбшөөлөө үгэжэ, тэрэ үе сагһаа эхилжэ, үсэгэлдэр багша ябаһан мэргэжэлтэн гүрэнэй харюусалгатай ажалда хүдэлжэ эхилээ һэн. Комсомолһоо эхилжэ, намай ажалда олон жэл амжалтатай хүдэлөө бшуу. Цырендаши Сандановай баян намтартай танилсахада, Могойтын райком комсомолой 1-дэхи секретарь, КПСС-эй окружкомой инструктор, Газимуро-Заводскойн райкомой намай таһагые даагша ябаһан байна. Удаань Новосибирскдэ намай дээдэ һургуулида һураа, КПСС-эй Шэтын обкомой инструк-тор, Агын окружкомой намай 2-дохи секретарь, Шэтын можоор ВАРК-ын вице-юрэнхылэгшэ, Агын аймагай захиргаанай толгойлогшын орлогшо г.м. гүрэнэй болон муниципальна албануудта амжалта түгэс ажаллаа.
Цырендаши Сандановай тойрогой Захиргаанда нютагаа өөһэдөө хүтэлбэрилхэ, кадрнуудай, гүрэнэй албанай хорооной түрүүлэгшэ ябаха үедэ тойрогой хүдөө нютагуудай олон толгойлогшонор «Лучший муниципальный служащий Забайкальского края» гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртэһэн байна. Энэ тушаалда хүдэлхэдөө, Цырендаши Цыбенович «Формирование местного самоуправления в Агинском Бурятском автономном округе, его роль в жизни населения (1990-1994 гг.)» гэһэн сэдэбээр эрдэмэй хүдэлмэри бэшэжэ, түүхын эрдэмүүдэй кандидат болоо һэн. Тэрэнээ ном болгожо, хэблэлдэ гаргаһан байна. Номыень муниципальна албанда хүдэлдэг мэргэжэлтэд ажалдаа хэрэглэдэг юм. Сүлөө сагтаа ном бэшэжэ гаргадаг гээшэ. Тэрэнэй ба ниитэ зоной оролдолгоор 2011 ондо «На земле наших предков» гэһэн ном барлагдажа, «нара хараһан» байна. Хэблэгдэһэн номууд үшөөшье бии. Бүгэдэ буряадай «Толон» һониной байгуулагдаха хэрэгтэ Цырендаши Санданов горитойхон хубитаяа оруулһан юм.
2008 онһоо эхилжэ, Цырендаши Санданов тойрогой Ветерануудай зүблэлэй түрүүлэгшээр хүдэлжэ, оршон үе саг болотор амжалта түгэс ажаллана. Тойрогой ветерануудай эмхинүүдые нэгэдүүлжэ, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай ветерануудай, ара талын хүдэлмэрилэгшэдэй, дайнай үеын хүүгэдэй эрхэ, һонирхол хамгаалха, тэдэнэй ажаһуудал һайжаруулха зорилготойгоор ажалаа ябуулдаг. Цырендаши Цыбеновичэй аша оролдолгоор «О ветеранах» гэһэн гүрэнэй хуули Агын тойрогто амжалтатай бэелүүлэгдэнэ, мүн тойрогой ветерануудай жаса байгуулагдажа, ажалаа эдэбхитэй ябуулжа эхилээ. Ветерануудай курортдо, санаторинуудта арга абалгада, операци хүүлэлгэдэ, үнэтэй эм дом абалгада, түлеэ залһаар хангалгада жасаһаа мүнгэн һомологдодог юм. Дайнай ветерануудай наһа барахада, жасаһаа мүнгэн үгтэдэг. Тиихэдэ «Алхана» үндэһэн сэсэрлигтэ жасын мүнгөөр 5 кемпинг баригдаһан. Тэндэ хизаарай ба бусад нютагуудай ветеранууд хүнгэлэлтэтэйгөөр амардаг, бэе махабадаа аргалуулдаг. Цырендаши Сандановай үүсхэлээр «Каждому ветерану – внимание и забота», «Помоги себе сам» гэһэн уряа доро ажаһуугшадые социальна талаар хамгаалалгын, Пенсионно жасын, социальна мүнхэлэлгын, ветерануудай эмхинүүдэй шугамаар олон акцинууд эмхидхэгдэдэг заншалтай. Тойрогой Ветерануудай зүблэл хүршэ Монгол, Хитад гүрэнүүдтэй арадайнгаа заншал, соёл хүгжөөхэ, хани барисаа бэхижүүлхэ талаар ехэ ажал ябуулдаг. Цырендаши Сандановай хүтэлбэри доро Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадаһан ветерануудай, ара талада хүдэлһэн зоной тоо бүридхэгдэдэг, нэрэнүүд элирүүлэгдэдэг. Тус зүблэлэй гэшүүд дайнда хабаадаһан зоной дурасхаалда зорюулагдаһан Номой хэблэлдэ горитойхон данса баримтануудые үгэһэн байха юм. Тиихэдэ залуу үетэниие зүб мүрөөр хүмүүжүүлхэ, Эхэ орондоо дуратай болгохын тула ажал үргэнөөр ябуулагдадаг...
Цырендаши Сандановай наһанай нүхэр Цымжидма Батоевна – дээдэ категориин багша, Россиин Арадай гэгээрэлэй эрхим, Россиин габьяата багша. Бүхы наһаараа эдир үетэниие хүмүүжүүлгэдэ бэеэ зорюулһан намтартай.
Эрдэни ЧИМИТДОРЖИЕВ.
