Сентябриин 11-дэ Россиин Ажалай Баатар, СССР-эй арадай артист Иосиф Кобзон 85 наhаяа гүйсэхэ байгаа.
Иосиф Давыдович 1997 онhоо Агын тойрогһоо, hүүлээрнь Үбэр Байгалай хизаарһаа РФ-гэй Гүрэнэй Дүүмын депутат боложо, hүүлшын үдэр хүрэтэрөө ябаhан. Суута артист, арадай һунгамал Агын тойрогой һалбарха хэрэгтэ гүрэнэй дээдын зургаануудта тулгуури боложо, нилээд ехэ хубитаяа оруулһан. Манай гүрэндэ нэрыень мэдэхэгүй, уянгата баритон хоолойень дуулаагүй хүн гэжэ байхагүй. Агада hайсал дуу дуулаhан, Россиин эстрадын ододые асаржа бахархуулһан гээшэ.
И.Кобзон зоригтой, тэсэмгэй хүн байгаа. Хүндэ үбшэндэ нэрбэгдээшье hаа, һунгамалайнгаа уялга дүүргэжэ, аялга дуугаа зэдэлүүлжэл ябаһан. 2018 оной августын 30-да үбшэнэй шалтагаанаар наhа бараһан. Агынхид аша туhыень мартахагүй, дурасхаалыень хүндэлжэ, дулаанаар дурсажа ябадаг юм.
Талаан бэлигтэй дуушан ганса соёлой бэшэ, мүн гүрэн түрын хүгжэлтэдэ оруулһан аша габьяань угаа ехэ бшуу. Гүрэндөө туһатай хэрэг хэжэл, ажаһуугшадаа ирагуу хоолойгоороо баясуулжа, хүхеэжэл ябаха һэн... Иосиф Давыдович Кобзон Үбэр Байгалай хизаартай, илангаяа Агын тойрогтой олон жэл нүхэсэжэ, ажаһуугша бүхэндэ дүтын нүхэр мэтэ болоо һэн. Хори гаран жэл тойрогой, һүүлдэ хизаарай ажаһуугшадай эрхэ, ажабайдал Гүрэнэй Дүүмэдэ амжалтатай хамгаалжа ябаа. 1997 ондо И.Кобзон Ага түрүүшынхеэ ерэжэ, зонтой уулзажа, ажабайдалтайнь танилсажа, сэдьхэлээрээ дүтэ болоһон байха юм. Түрүүн танилсажа ерээ, удаань тойрогой байгуулагдаһаар 70 жэлэй ойн баярай хэмжээ ябуулгада, «Зунай нааданда» Москваһаа суута артистнарые, дуушадые абаад ерэһэн түүхэтэй. Тиихэдэ зон И.Кобзониие ба бусад артистнарые харахаяа Ага тосхоной стадионоор дүүрэн суглараа һэн бэзэ. Тэрэ Агын тойрогыемнай жэшээ абамаар субъект гэжэ нэрлэдэг байһан. «Агын тойрог бидэ хоёр сасуубди» гэжэ нэгэтэ бэшэ хэлэдэг һэн. Иосиф Давыдовичай ябаагүй, хүрөөгүй тойрогой хүдөө һуурингууд үгы шахуу. Буусануудаар хүрэжэ, малшадтай уулзаха, шиидхэгдээгүй асуудалнуудыень анхарха гэжэ оролдодог байһыень нютагай зон гэршэлхэ байха.
Гүрэнэй Дүүмын депутат болоходоо, түрүүшын үдэрһөө эршэмтэйгээр, байһан шадал соогоо һунгагшадайнгаа түлөө һанаата боложо хүдэлһэн. Хэлэһэн үгэдөө хүрэхэ, бүтээхэ, зүб тээшэнь шиидхэхэ гэжэ оролдохо. Тосхон, нютаг бүхэндэ хүрэхэдөө, ниитэ зонтой уулзахын хажуугаар концерт табижа, хүдөөгэйхидые урмашуулха, хүхеэхэ.
Тойрогой Захиргаанай Толгойлогшо ябаһан, талаан бэлигтэй хүтэлбэрилэгшэ Баир Жамсуев дэлхэй дүүрэн мэдээжэ дуушантай урид танилсажа, Агаяа ерүүлжэ, эльгэлэн дурлуулһан байна. Гүрэнэй Дүүмын депутат ябаһан Баир Баясхалановичай 1997 ондо Тойрогой Захиргаанай Толгойлогшо болоходонь, Иосиф Кобзондо мандадынь дамжуулагдаһан байгаа. Б.Жамсуев И.Кобзон хоёр олон жэл нүхэсэжэ, гүрэнэй бэеэ дааһан субъект байһан тойрогой хүгжэлтэдэ, ажаһуугшадай амар амгалан, хангалтатай ажаһуухын тула асари ехэ туһа, нүлөө үзүүлһэн гээшэ.
Агын дасанда.
Тиигэжэ Москваһаа зургаа мянга гаран модоной зайда, Росси, Хитад, Монгол гүрэнүүдэй хилын хажууда оршодог Ага нютаг танигдашагүйгөөр хүгжэжэ, олон нютагуудта жэшээ болоо һэн ха. Россиин Юрэнхылэгшын үүсхэһэн үндэһэн түлэблэлнүүдые бэелүүлгээр бусад субъектнүүдтэ орходоо Агын тойрог гурба-дүрбэ дахин түргөөр хүгжэһэн юм. Дотоодын валова продукт (ВВП) хоёр дахин түргэн хүгжөө бшуу...
Иосиф Давыдовичай аша оролдолгоор «Москвада Агын Буряадай тойрогой үдэрнүүд» гэһэн ниитэ хэмжээ ябуулга һүр жабхалантайгаар эмхидхэгдэһэн. Тэндэ тойрогоймнай бэлигтэйшүүл түрэл арадайнгаа ёһо заншалтай ондоо яһатаниие танилсуулаа.
«Би Агын тойрогоор омогорхоноб», - гэжэ И.Кобзон нэгэтэ бэшэ хэлэдэг байгаа. Ажаһуугшаднай Иосиф Давыдовичта дуратай, ехэ хүндэлдэг бэлэй. Депутат ябаха үедэнь Шэнэ жэлэй урда тээ жэл бүри тойрогой һурагшадта бэлэгүүд тараагдаха. Тэрэ албан хэрэгээр ерэхэдээ, тойрогой хүндэтэ ажаһуугшадтай, ветерануудтай, олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдэй түлөөлэгшэдтэй уулзадаг һэн. Зонтой уулзажа, хандаһан асуудалнуудыень хараадаа абажа шиидхэхэ. Россиин хото городуудта хүүгэдые һургуулида, ажалда оруулха гү, али эмнэлгын газарта арга абхуулха ба бусад асуудалаар зоной хандахада, депутат нэгэшье хандалгыень хойшолуулангүй, шиидхэжэ үгэдэг байгаа. Иосиф Давыдович зоной, ниитын хэрэг бүтээдэг, ямаршье тушаалтай зонтой ядамаргүй хөөрэлдэдэг, ямаршье яаманай үүдэ татажа ородог байһан. Хэншье арсажа, үгы гэхэгүй.
2003 онһоо эхилжэ, Гүрэнэй Дүүмын депутат Иосиф Кобзоной шанда хүртэхын түлөө боксоор мүрысөөн эхиеэ абаһан түүхэтэй. Анха түрүүн нютагууд хоорондын мүрысөөн байһанаа, саашадаа бүхэроссиин, уласхоорондын хэмжээнэй болоһон юм. Энэ мүрысөөндэ Монгол, Казахстан гүрэнүүдэй, Россиин Сибириин ба Алас Дурнын нютагуудай эдир тамиршад ерэжэ эхилээ. Дэлхэйн суута һоригшод, тамиршад урилгаар ерэжэ, мүрысөө шэмэглэдэг юм. Иосиф Кобзон гүрэнэй ажалда хэршье сүлөөгүй байгаа һаа, Ага ерэжэ, мүрысөөндэ байха гэжэ заабол оролдогшо һэн. Тэрэ өөрөө багаһаа боксдо дуратай байһан. Донбасс, Днепропетровск хотын мүрысөөнүүдэй абарга болоһон габьяатай, СССР-эй тамирай мастер ябаһан. Оршон сагта тэрэнэй жасын дэмжэлтээр турнир эмхидхэгдэнэ.
Агада депутат өөрын найдамтай туһалагшадтай байһан. Олон жэл туһалагшаарнь Дарима Дармаева ажаллаһан. Дарима Аяковна Иосиф Давыдовичтай дүтэ харилсаатай ажаллаһан байжа, абари зангыень тон һайнаар мэдэхэ байшоо.
Депутат хажуугаархи байһан зондоо, туһалагшадтаа шанга эрилтэтэй, гурим журамда дуратай, үнэн сэхэ зониие хүндэлдэг байгаа. Абари зангаараа зохид, хайрладаг, ямаршье зонтой хани барисаа байгуулха шадабаритай һэн. Аша зээнэртээ угаа дуратайень онсо тэмдэглэмээр.
Түрэлхид тушаагаа хөөрэхэдөө, урин зөөлэнөөр дурсадаг һэн. Нэгэтэ Ага Нелли Михайловнатаяа ерэһэн байха. Нүхэрынь Иосиф Давыдович шэнги юрын, урин налгай зантай, инагаа хайрладаг, дүмэдэг, хүндэлдэг. И.Кобзон Ага ерэхэдээ, Баир Баясхалановичай эжы Лхамажаб Цыреновнада заабол сэсэгтэй орожо, удаан саг соо хөөрэлдөөд гарадаг байһан.
Иосиф Кобзон гүрэн түрэдөө, ниитэдэ аша туһатай ажалаараа мэдээжэ юм. Хүн хаана аюулда орооб, хэндэ туһа хэрэгтэйб, тиишээ ошожо туһалдаг, ами наһыень абардаг байгаа. Чернобылиин АЭС-эй, дайн байлдаанай болоһон Таманска олтирог, Афганистан, Чечня, Сири ошожо, сэрэгшэдтэй уулзаха, концерт табиха. Ганса Афганистанда дуу дуулахаяа аяар юһэ дахин ошоһон. США, Испани, Швеци, ФРГ, Израиль, Греци ба үшөөшье олон хари гүрэнүүдээр концерт харуулжа ябаһан байна. Түрэл Донбасстаа хэды олон концерт табяа бэ, аюулда ороһон зондо туһалаа бэ? Хаанашье ябахадаа, мүнгэн зөөреэр туһалжа, нөөсэ хэрэгсэлнүүдээр дэмжэжэ ябаһан гээшэ. Юумэнһээ айхагүй, зоригтой хүн бэлэй. 2012 ондо талын түймэрһөө хохидолдо ороһон Агын аймагай Баян-Булаг һууринай ажаһуугшадтай уулзаһан, туһа хүргэһэн, галай аюулһаа хайлаһан Агын дасанай Согшон дуганай барилгада туһалһан гээд хэһэн аша туһыень нэрлэхэ болоо һаа, угаа олон.
Нелли Кобзон Агада, Баатарнуудай аллейдэ.
Гүрэнэй Дүүмын депутат ябахадаа, соёлой хорооной түрүүлэгшээр ажаллаһан. Концерт табижа, Советскэ Союзай бүхы булангуудаар ябаһан. Мэдээжэ дуушаниие хаа-хаанагүй халуун альга ташалгаар угтадаг байгаа. Гүрэнэй шан хайра, нэрэ зэргэдэ хүртэһэниинь угаа олон бэлэй. Зарим тэдыень нэрлэбэл, РСФСР-эй арадай артист (1980), СССР-эй арадай артист (1987), Украинын арадай артист (1991), Дагестанай, Чечено-Ингушетиин, Адыгейн оронуудай артист, СССР-эй гүрэнэй шангай лауреат (1984) болоһон гээшэ. Тиихэдэ Польшо, Венгри, Болгари, Германи гүрэнүүдтэ үнгэргэгдэһэн конкурснуудай лауреадай нэрэ зэргэдэ хүртэһэн. Росси гүрэнэй олон шангуудыень нэрлэбэл, «Эсэгэ оронойнгоо урда аша габьяатай байһанай түлөө» 2-дохи, 3-дахи шатын, «Эрэлхэг зоригой түлөө», «Арадуудай хани барисаанай» ба бусад орден медальнуудаар шагнагдаһан. Тэрэ Россиин 28 хото городой хүндэтэ эрхэтэн болоһон. Донецкдэ хүшөөнь бодхоогдоһон байна. Үбэр Байгалай хизаарта, Агын тойрогто горитойхон хубита оруулһан, айнгаа түлөө 1999 ондо «Агын тойрогой хүндэтэ эрхэтэн», удаань 2010 ондо «Хизаарай хүндэтэ эрхэтэн» гэһэн нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэһэн. Россиин Юрэнхылэгшэ Владимир Путин 2016 ондо Иосиф Кобзондо «Россиин Ажалай Баатар» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэ олгуулһан байна. Суута дуушантай суг хамта Согто-Хангилай ажахын түрүү хонишон Далай Гунгаев иимэ нэрэ зэргэтэй болоһон. Тиигэжэ түрэл хизаарһаамнай хоёр түлөөлэгшэд иимэ үндэр шанда хүртэһэн байха юм. Хожом Иосиф Давыдович Агаар ябахадаа, Далай Гунгаевтанай бууса хүрэжэ, гэр бүлэтэйнь дүтөөр танилсаа. Үшөө мэндэ ябахадань, Агада Баатарнуудай аллейдэ хүшөөнь бодхоогдоһон байна. Һүүлдэ Шэтэ хотодо офицернүүдэй байшанда дурасхаалай самбар тодхогдоһон.
Иосиф Кобзоной гүрэнэй, хизаарай хүгжэлтэдэ хэхэ түсэбүүд, хараа зорилгонууд олон һэн. Теэд хүрэһэн хүндэ үбшэн эдэ зорилгонуудайнь бэелүүлгэдэ арга үгөөгүй. Жэл бүри тойрогой засаг хүтэлбэрилэгшэд, ажаһуугшад Баатарнуудай аллейдэ И.Кобзоной һаруул дурасхаалда зорюулжа, хүшөөдэнь сэсэгүүдые табидаг болонхой.
Эрдэни ЧИМИТДОРЖИЕВ.
Редакциин архивай фото-зурагууд.
