Айлай ехэ Самбо хүбүүн 1928 ондо Зүдхэли нютагта Сэрэнэй Дугаржабай ба Моноосооной Сэрэнэй Цырендулма хоёрой малша бүлэдэ түрэһэн. Тэрэ эртэ үншэржэ, багаһаа ажалай амта танижа, шэрхи бороор үндыгөө. Хүбүүхэн саашадаа ажахынгаа, Дулдаргын аймагай, Агын тойрогой экономическа, социальна ба соёлой хүгжэлтэдэ ехэ нүлөө оруулха, ургажа ябаhан улаан бургааhадые хүмүүжүүлхэ габьяата Багша болохо хубитай байгаа.
Мэдэсэеэ үргэдхэхэ гэжэ хүдэлдэг һэн
Россиин Федерациин эрдэм һуралсалай хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ, Шэтын можын эрдэм һуралсалай габьяата хүдэлмэрилэгшэ, һуралсалай элдэб эмхинүүдтэ, гол түлэб, Догойн дунда һургуулида 42 жэлэй туршада тоо бодолго зааһан одхон Баира басаганиинь аба тухайгаа иигэжэ хөөрэбэ: «Гэр бүлэдөө 6 хүүгэдбди, би басагадай одхонби, 2 дүүнэртэйб. Булта абадаа эрхэ байhамди. Үдэшэ маанадай унтаридаа ороод байхада, бултыемнай таалаад, унташаhан байгаа hаамнай, хүнжэлыемнай заhаад ошодог hэн. Базар дүүмнай абадаа адляар хүүгэдээ унтуулдагби гэжэ хэлэдэг. Өөрөө эртэ үншэрhэн байхадаа юм гү, абамнай хүүгэдтээ жэгтэй энхэргэн бэлэй. 12-тойдонь абань наhа бараhан, эжынь хээлитэй үлэhэн. Олон дүүнэртээ hанаагаа зобожо, тэдэнээ харалсаа, дүнгэлсөө. Одхон Бутит дүү басагаяа хадамда гаратарнь дахуулжа ябаа, манайда эгэшэмнай шэнги үндыhэн. Бүхы hайндэрнүүдтэ дүүнэрынь манайда суглардаг, бултаараа бууза хэдэг hэн. Абамнай дүүнэрэйнгээ хүүгэдтэ мээхэй, дээдэ һургуулида ороходоньшье хамһалсадаг. Тиигээд Шэнэ жэлдэ айлшан ерэхэдэнь, гэртэхимнай ёлко доро бултандань бэлэгүүдые бэлдээд байдаг hэн. Минии һанахада, аба наһаараа ноён ябаһан. Түрүүлэгшээр хүдэлхэдөө, малшадта һанаагаа зобохо. Манайда ходо хүн ябажа байдаг һэн. Яахамнайб гэхэһээ эхилээд, зүбшэлсэхэеэ нютагайхид, һургуулиин захиралаар хүдэлдэг байхадань, багшанар ерэхэ. Гэртэхиндэмнай залуу, наһатайшье зон хандадаг байгаал даа.
Ошорой Дашын Цырендулма эжымнай Шандалида түрэһэн, Зүдхэли руу айлай ганса үри боложо үгтэһэн. Абань түмэршэ дархан, бэрхэ хүн байһан. Дайнай эхилхэдэ, колхоз нагаса абада бронь абажа табяагүй. Тиигээд һүүлдэ, 1943 ондо дайнда ошоо. Цыренова Норжомо нагаса эжымнай: «Түрүүн дуудуулһан зон булта бусаһан. Һүүлдэ ошоһон хүбүүд ерээгүй. Урид нүхэдтэеэ ошоо һаа, амиды ерэхэ һэн», - гэжэ шаналдаг байгаа.
Аба гэртээ бууза, тархи эреэлжэ хэхэдэ хамһалсадаг, ажал эхилхэдээ, заабол дүүргэдэг, шэн нарин бэлэй. Ажалай стол дээрэхи томо шэл доро үглөөдэрэй ажалайнь түсэб зохёогдонхой байха. Һургуулиин захирал ябахадаа, үглөөнэй 7 хахадта. ажалдаа ошодог һэн. «Саб сагаан тряпка хармаанһаа гаргаад, ариг сэбэрые шалгадаг байһан гэлсэдэг. Эрилтэ ехэтэй, ажалаа һайнаар эмхидхэдэг, маанадтаа жэшээ болодог байгаа. Һургуулиин байхаһаа номдоо бэрхэ, ямар бэ даа ангида һурангүй, экстернээр дүүргэһэн. 14 наһатайдаа Агын багшанарай училищиин оюутан болоо. 16-тайдаа Зүдхэлидөө багшалхаяа ерэхэдээ, үшөө наһаяа хүсөөдүй, зарим һурагшадһаа бэеэр жэжэ, набтар байһан. «Тэдээнтэеэ хордоомин наадажа байхыень харахада, алиниинь багшаб гэжэ мэдэхээр бэшэ hэн», - гэжэ наһатай зон хөөрэдэг.
Ходо юумэндэ һураха, мэдэсэеэ үргэдхэхэ гэжэ оролдодог хүн бэлэй. Саг оложо, нютагайнгаа арадай театрта наадажа үрдидэг, һур харбаха ехэ шуналтай һэн. Багшалха үедөө хүүгэдэй хүмүүжэл тухай статьянуудые аймагай, тойрогой газетэнүүдһээ гадна Москвада хэблэгдэдэг «Учительская газета» һониндо бэшэдэг байгаа».
Ажахынгаа хүгжэлтын эхиндэ байһан
Могойтын эхин шатын һургуулиие даагшаар ажаллаһан, Ара-Элеэдэ англи хэлэ зааһан байна. Безречная станцида сэрэгэй алба гарахадаа, һургуулида англи хэлэ зааһан. Табтаанайн һургуулида ород хэлэнэй багшаар, Шандалида эхин шатын һургуулиие даагшаар ажаллаа. 1955 ондо Дулдаргын аймагай гүйсэдхэхы хорооной соёлой таһагые даагшаар томилогдоо. Гурбан жэл болоод, Дулдаргын аймагай гүйсэдхэхы хорооной секретаряар һунгагдаһан юм. 1960-аад онуудта колхоз болон совхозуудые бэхижүүлхэ ажалай үргэнөөр ябуулагдажа байха үедэ Самбо Цыренович Зүдхэли нютагаа эльгээгдэжэ, колхозойнгоо партиин хороониие хүтэлбэрилөө, удангүй «Родина» колхозой правлениин түрүүлэгшээр томилогдоһон байна. Тэрэ үедэ ажахынь аймаг соогоо хүгжэнги ажахынуудай нэгэн һэн. Самбо Цыренович бүхы һалбаринуудаар ажаябуулга эмхидхээ. Нютагай байдал болон зоной ажамидарал һайжараа, олон хүн эрдэм мэдэсэеэ дээшэлүүлжэ эхилээ. Һураха дуратай ба һуралсалаа дээшэлүүлхэ эрмэлзэлтэй зониие дэмжэдэг, өөрөөшье заочноор багшын дээдэ һургуулида орожо, ород хэлэнэй ба литературын багшын мэргэжэлтэй гараа.
Самбо Цыреновичэй Дулдаргын аймагай гүйсэдхэхы хорооной соёлой таһагые даагшаар хүдэлхэдэ, Дулдаргада кинозал, Зүдхэлидэ соёлой байшан, Балжана һууринда клуб ба сүмэ, Дулдаргада гараж заһабарилагдаһан байна. Зүд-хэлидэ түрүүлэгшын тушаалда байхадань, 120 һууритай хүүгэдэй сэсэрлиг, ФАП, 2-квартирна 5 гэр болон багшанарта 1 гэр баригдаһан, Хушуун Үзүүрһээ һуурин руу эхин шатын һургуули зөөжэ асарагдаа. Һургуулиин захиралаар хүдэлхэдэнь, интернат, интернадай столово, машиноведениин кабинет, багшанарта 2 дабхар гэр баригдаа. Эдэл жэлнүүдтэ һургуулида радио-дамжуулга ябуулагдаа, В.Ленинэй түрэһөөр 100 жэлдэ дурасхаалай туг барюулагдаһан, һургуули нэгэтэ бэшэ аймагай дамжуулгын Улаан тугта хүртөө һэн.
(Үргэлжэлэлынь 5-дахи дугаарта уншахада болохо).
Нордоп БАБУЕВА.
