Мүнɵɵ буряад хэлэеэ хүгжөөхэ, hайнаар үзэхэ гэдэг болоhон сагта сэтгүүлэй толилолгонууд сэгнэшэгүй. Ульгам буряад хэлэн ямар байха ёhотойб гэжэ манда жэшээ болоно. Энэ буянта хэрэг эрхилэгшэд хэд бэ гэхэдэ: залуу монтёр Цыбен-Доржи Цыденов, зоотехник Батожаргал Шагдаров, Дамбинима Цырендашиев, зүблэл түрүүлэгшэ Балдан Базаров, механизатор Батомунко Лодонов, агроном Баир Гомбожапов, Бальжинима Дамбиев, Баир Дашижапов болоно. Тэдэ гар бэшэгэй сэтгүүл гаргадаг байhан. Мүнөө музей соо энэ сэтгүүлэй 6 дугаар бии.
Баир Гомбожапов Сахюурта нютагта түрэhэн, агроном мэргэжэлтэй ябаhан. Тэрэ «Мир» колхозой хүгжэлтэдэ нилээд ехэ хубитаяа оруулhан хүнүүдэй нэгэн юм. Залуудаа «Сахюурта» гэжэ уран зохёолой кружогой гэшүүн ябаа, бэшэхэ дуратай, шүлэг, сценкэ зохёодог байhан. Энээн тухайнь бидэ тэрэ үедэ гаргаhан дугаарнуудые хараад ойлгонобди.
Ажалай, зохёохо, шүлэглэхэ сагайнгаа охин дунда ябатараа, эртүүр наһа бараһан юм. Һургуулида һуража байхаһаа, шүлэг, богонихон рассказуудые бэшэжэ эхилһэн, тэдэнээ гар бэшэгэй сэтгүүлдэ, «Агын үнэн» газетэдэ толилуулдаг байһан.
Баир хүбүүнэйнгээ багахан ябахада, Дугарай Гомбожаб эсэгэнь дайнда мордоһон. «Минии бусажа ерээгүй һаа, хүбүүгээ һайнаар хараад, хүлыень дүрɵɵдэ, гарыень ганзагада хүргɵɵрэй даа», - гэжэ наһанайнгаа нүхэр Мэдэгмаада захиһан ха. «Буряад-Монголой үнэн» газетын редакцида хүдэлжэ байһан Балдан дүүнь дайнһаа бусаагүй. Иигэжэ айлай хоёр хүбүүд дайнай галай «аманда» ороод, хосорһон гэжэ ябууд тэмдэглэе.
Баир Гомбожапов үеынгɵɵ хүбүүдтэй адли һураһан, сэрэгэй албанда ябаһан, хүдɵɵ ажахын институт дүүргэжэ, агрономоор «Мир» колхоздоо, Сахюуртадаа, аймагай хүдɵɵ ажахын зургаанда олохон жэл ажаллаһан намтартай. Гэр бүлэтэй боложо, үри хүүгэдые үндылгэһэн, ашанар, зээнэрээ хаража үрдиһэн буянтай хүн байгаа. Багадаа шорой худхажа томо болоһон газартаа таряа ургуулхаһаа үлзытэй юун байха бэлэй? Иигэжэ ябахадаа, нютагайнгаа шарай бүришье гүнзэгыгɵɵр, һайханаар харадаг байгаа ёһотой. Тиихэдээ шүлэглэхэ, дуулаха дуранайнь хүрэһэниинь ойлгосотой. Хүн бүхэндэ түрэһэн нютагһаа һайхан газар байдаггүй ааб даа.
Уран бүтээлнүүдыень шүүмжэлхэдэ, олонхи шүлэгүүдынь нютаг, ори гансахан эжы, инаг дуран, нүхэд тухай байна. Теэд ямар поэт түрэhэн нютаг, уhа голоо магтаагүйб даа. Бидэ хүдөөдэ байдаг hэн тула «Нютагни» гэжэ шүлэгыень уншаад, ехэ hонирхообди. Сахюуртынгаа газарнуудые нэрлэнэ: Нуурта, Ехэ ба Бага Амханууд, Yндэр нарhан, Хэрэг. Мүнөөнэй хүүгэд, илангаяа сээнтэртэ үндыhэн, нютагайнгаа газарнуудай нэрэ, хаана байдагыень мэдэдэггүй. Нэгэтэ тиишээ үбhэ сабшалсажа гү, жэмэс түүжэ ошоол hаа, хүүгэд хадуужа абаха бшуу.
Сахюуртам
Нютаг соом хаданууд олон даа,
Нэрлэн хэлэхэдэ, нилээд олон.
Нютагайхим уринаар хэлсэдэг,
Намдашье урин даа,
Сахюуртам.
Нютагни
Нютаг соом нэрэтэ газарнууд олон даа -
Нарhан үндэр, Дэлжээн,
Ехэ, Бага Амханууд.
Нютагайхим нэрлэн шүтэдэг юм,
Намдаашье урин даа,
Сахюуртам.
Аха захатанай хэлэһээр, Баир Гомбожапов эжы тухайгаа иигэжэ хөөрэгшэ бэлэй: «Yглѳѳ бүри баруун тээшээ хаража, hү, сайгаа үргѳѳд, ходол маанияа уншадаг hэн». Дайнай хатуу жэлнүүдтэ хайрата эжынь ѳѳрѳѳ гэдэhэеэ үлдѳѳшье hаа, хүбүүгээл хооллуулха, хүн болгохо гэжэ оролдоо.
Эжыдээ наhан соогоо баярые хүргэжэ ябаа. «Эжы гээшэ мүнхэ гэжэ hанадаг байгааб, харин эжынгээ хүгшэржэ байhые гэнтэл ойлгоноб» гэжэ бэшэнэ. Зол жаргалда хүргэhэн эжы хэндэшье хайратай бшуу. Баир Гомбожапов эжыдээ иимэ энэрхыгээр хандана.
Эжымни
Мүнɵɵ хүрэсэ ойлгоогүй,
Мүнхэл шэнгеэр бододог байгааб.
Һаянайл шэгыеш шэртэн харааб:
Нюурайш уршалаа улам олошоронхой.
Наһатай болотороо үһэншни сайнагүй.
Харин хүбүүншни үрдин сайжа эхилэнхэй.
Жара наһаяа алхатараа, эхэмни,
Жаахан үхибүүндэл бɵɵмэйлнэш намайе.
Эсэгын дайнай аюултай үдэрнүүдтэ
Эжым, үлɵɵлши даа, намаяа хүтэлэн,
Һүүлшынгээ талха намдаа барюулаад,
Һуудаг байһыеш һананаб бүүр-түүр.
Эжымни, баяртайб шамдаа,
Энэ дэлхэйдэ энхэрэн тэнжээгээш.
Хүндэлэн һүгэдэнэб шамдаа,
Зол жаргалда намаяа хүргɵɵш.
(Үргэлжэлэлынь 22-дохи дугаарта уншахада болохо).
Билигма БОЛОТОВА, Сахюуртын дунда
hургуулиин буряад хэлэнэй ба литературын багша.
