Бэлэн бэшэ бага наһан
Гонгор Санжимитупов 1903 ондо Табтаанай нютагта түрэһэн. Гэнин абань нарай байхадань, наһа бараһан. Хүбүүн хара багаһаа эжыдээ хамһалсажа, эдеэ хоол, хубсаһа хунар дуталдаха гээшые үзэһэн. 1912 ондо нютагайнгаа эхин шатын һургуулида ороо. Хоёр жэл һураад, эжынгээ тулга боложо, һургуулияа орхёо бэлэй. Гонгор хүбүүн ажалай гашуухан амта мэдэжэ, хүдэржэжэ үндыгөө. Зүһэм хилээмэнэй түлөө нютагайнгаа баян хүнэй барлаг боложо, мал адуулдаг һэн. Тиигэхэ зуураа Балжанын һургуулида ябажа һурадаг байгаа. Түбэгтэй байдалай ерэхэдэ, хооһо нойтон хүбүүе Нэршүүгэй хүүгэдэй гэртэ абаашаһан юм. Тэндэ гурбан жэл байгаад, нютагаа бусаһан.
Зүрхэтэй комсомол хүбүүн
Октябриин хубисхалай һүүлээр эрхэтэнэй дайнай дүлэн Агын тала дайраа бэлэй. Үнгэрэгшэ зуун жэлэй 20-ёод онууд үзэл ойлгомжын талаар хатуу шанга байһан юм. Заншалта журамаар ажамидаржа байһан ажаһуугшадай олонхи зондо Совет засагай оруулһан хубилалтанууд ехэнхидээ ойлгохоор бэшэ байгаа. Шэнэ гуримда дураа гутаһан, эсэргүүсэгшэд болон ёһото дайсадшье байһан, тэдэниие бултыень «бандидууд» гэжэ нэрлэдэг һэн. РКСМ-эй бүхы гэшүүд шахуу ЧОН-ой отрядуудай эрхим сэрэгшэд болоһон байна. Комсомолшууд оперативна ба мүрдэлгын бүлэгүүдтэ бандитизм усадхалгада хабаададаг һэн. Нэгэ иимэ бүлгэмэй оршуулагша байһан комсомол Гонгор Санжимитупов Табтаанай һууринай РКСМ-эй ячейкын хүтэлбэрилэгшэ ябаа. Тиихэдэ бүлэг соонь 6 хүбүүд – Чимитдоржи Дагбаин, Мажит Цыренов ба бусад байһан. 1922 ондо залуу Гонгор хүбүүн бандитизмтай тэмсэхэ тусхай томилолгын частиин дайшалхы бүлэгтэ (ЧОН – части особого назначения) татагдаһан байна. 1922-1925 онуудта ЧОН-ой сэрэгшэ ОГПУ-гай хүдэлмэрилэгшэ ябаһан. ЧОН-ой гэшүүн түрүүшын комсомолшуудай тоодо орожо, гартаа буу барижа, Совет засаг бэхижүүлгэдэ эрхимээр хабаадаһан юм.
НКВД-гэй ажалшад ба комсомолшууд ангиин дайсадтай хатуугаар тэмсэһэн. КВЖД-гэй байлдаануудай хабаадагша, Улаан Тугай орденой кавалер, БурЦИК-эй ба ВЦИК-эй гэшүүн Дондок Дылгыров шархатаад, наһа бараһан. Мүн Агын милициин уголовно бэдэрэлгын уполномоченно Базар-Садо Доржижапов алуулаа. Зугаалайн һомоной Хатьхан гэжэ газарта Агын аймагай түрүүшын комсомолшуудай нэгэн, Агын аймагай РКСМ-эй секретарь Чимит-Доржи Цыбиков гэгшэд зобоолгожо алуулһан байна.
ЧОН-ой дайшалхы операцинуудай гэшүүн Иван Размахнин Ага тосхоной чоновцууд-комсомолшууд – Пётр Щукин, Иван Никифоров, Батомунко Даржаин тухай дулааханаар дурсаһан байдаг, тэдэ Агын ба Шиилхын аймагуудай хилэдэ томо банда хюдан һалгахадаа, ёһотой баатаршалга харуулһан байна. Тэрэ үедэ залуушуулай, аха зоной дундашье Ага-Хангилай сомоной Сультим Сампилон гэжэ ударидагшань хүндэтэй байһан.
Гонгор Санжимитуповай дурсалгаһаа: «Чимит-Доржи Цыбиков гэжэ ЧОН-ой гэшүүниие зобоожо алаһан бандые бариха гэжэ бидэниие бодхоогоо һэн. Маанадта туһалхаяа Шиилхын чоновцууд ерээ. Сагаантанай бандидуудые мүрдэһөөр, мүнөө байһан Кировэй нэрэмжэтэ колхозой дэбисхэр дээрэ оршодог Хара-Басаг гэжэ газарта хүсэжэ, бултыень усадхаа һэмди. Тиимэ тэмсэлнүүд олон байһан…». 1968 оной ноябриин 31-эй «Агинская правда» газетын «Хватило бы на несколько дней» статья соо Д.Цыдыпов иигэжэ бэшэнэ: «Гонгор Санжимитупов бандидуудые мүрдэжэ ябаһаар, дайсанай гарта ороһон байна. Дайсад зоригтой комсомол хүбүүе алахынгаа урда тээ хэрэгтэй мэдээнүүдые – отрядта хэды хүн бэ, хаана байнаб гэхэ мэтые мэдэхэ һанаатай байһан. Иимэ зорилготойгоор тэдэ ехээр зобоогоо – шэхыень адаагаа, толгойһоонь хүсөөг арһыень хуулаа, гарыень мушхаа, харин зүрхэтэй комсомол нэгэшье үгэ хэлээгүй. Дайсадай харата хэрэгээ хэжэ үрдеэгүй байхадань, нүхэдынь саг соогоо ерэжэ сүлөөлөө һэн...»
Иимэ хүшэр хүндэ сагта Агымнай тойрогой хүндэтэ Гонгор докторой залуу наһан үнгэрһэн юм. Гонгор Санжимитупов Свердловск хотын 1-дэхи шатын партийна һургуулида һурахаяа эльгээгдээ бэлэй. Тэрэниие дүүргэһэнэй һүүлээр Дулдаргын аймагай Табтаанай, Зүдхэли, Шандали, Тугшан, Алхана г.м. нютагуудаар избачаар (тэрэ үеын соёлой ажалшанаар) хүдэлһэн байна.
(Үргэлжэлэлынь 23-дахи дугаарта уншахада болохо).
Нордоп БАБУЕВА.
