Тэрэ Шэтын можын Агын аймагай Шулуутай нютагта байтай хүбдүүд омогой, үри хүүгэдээр үнэр баян – арбан хүбүүдтэй, нэгэ басагатай Цыбенов Аюрзанын гэр бүлэдэ 1903 оной хабар мүндэлһэн намтартай. Аюрзана Цыбенов тэрэ сагаар Нэршүүгэй уезднэ училищи дүүргэһэн, түбэд, монгол бэшэг мэдэдэг, буряад хүүгэдые үзэг номдо һургахын тула гэртээ түрүүшын һургуули нээһэн түрүү хүнүүдэй нэгэн ябаа болоно. Жэл болоһон хойно, 1912-1913 онуудай һуралсалай жэлдэ, Шулуутайда һургуулиин шэнэ байшан баригдажа, түрүүшын багшанар – Изекииль Лукич Трухин, Аюрзана Цыбеновэй хүбүүн, монгол хэлэ заагша Аюрзанайн Санзая гэгшэдэй хүтэлбэри доро дүрбэн хүбүүд, тэрэ тоодо Ананда Аюрзанаин эрдэм мэдэсэ шудалжа эхилһэн байна. Тэрэ 1915 ондо Шулуутайн эхин шатын һургуули дүүргэһэнэй удаа Агын эхин шатын училищида, 1918-1920 онуудта Агын училищиин дэргэдэхи багшанарай курсда һураа. Багшанарай курсда һуража байха үедөө тэрэ драматическа кружогой гэшүүн боложо, элдэб дүрэнүүдые наадаһан юм. Жэшээнь, тэрэнэй шаби Б.Намдаков иигэжэ хэлэһэн байдаг: «Бидэнэй уншажа һурахада, Ананда багша Базар Барадинай «Улаан сэсэг» номоор маанадые монгол бэшэгтэ һургаһан. Тэрэ үндэһэн наадануудта эдэбхитэйгээр хабаададаг һэн. Тэрэнэй хүтэлбэри доро «Жэгдэн» гэһэн зүжэг табигдажа, өөрөө гол дүрыень наадаһан». Һонирхолтойнь гэхэдэ, драматическа кружогто Ананда Аюрзанаинтай хамта курсда суг һурадаг нүхэдынь – Цыбен Жамцарано, Лодон Линховоин ябадаг байгаа.
Тэрэ сагта арбан найма наһашье хүрөөдүй ябаһан Ананда хүбүүн багшанарай курс түгэсхэһэн жэлээ Догойн эхин шатын һургуулииин үхибүүдтэ эрдэм ном заажа эхилээ, удаань Хойто-Агын һургуулида хүдэлөө. 1923 ондо Буряад-Монгол АССР-эй Мухар-Шэбэрэй аймагай Түгнын Хотогор нютаг багшалхаяа эльгээгдээ. 1930-аад онуудта А.Аюрзанаин Дээдэ Үдын дунда һургуулинуудта, Монголрабфагташье багшалһан, рабфагай партийна үүрэй секретариин уялга дүүргэһэн байна. Табин зургаан жэлэй туршада багшалха соогоо Хяагтын һурагшадта, Боохоной училищиин оюутадта буряад хэлэ болон литература зааһан юм. Тэрэ үедөө аттестаци амжалтатай гаража, мэргэжэлтэ шадабарияа, гүнзэгы мэдэсэеэ, теориин болон дүй дүршэлэй талаар һайн бэлэдхэлтэй байһанаа гэршэлжэ шадаа. Арбан дүрбэн жэлэй туршада Хурамхаанай 2-дохи дунда һургуулида хүдэлөө. Тэндэ ажаллаха үедөө һургуулиин захиралай һуралсалай талаар орлогшо, захиралшье болотороо ургаа.
docs.yandex.ru сайтда «Этнокалендарь Курумканского района» гэһэн түлэблэлэй материал бии. Тэрээн соо 1941-1946 онуудта Хурамхаанай һургуулиин захирал ябаһан Агафья Башкуевагай хэлэһэн үгэнүүд үгтэнхэй: «Минии һургуулиин захиралаар хүдэлжэ байхада, дайн эхилээ. Фронтдо бүхы бэрхэ багшанарнай мордоо һэн. Хүндэхэн лэ саг байгаа: эдеэ хоол дутаха, хубсаһа хунар хомор. Иимэл хэсүү, дайнай бэрхэтэй үедэ А.Аюрзанаин… Н.Макарова гэхэ мэтэ багшанар ажалдаа үнэн сэхээр, шударгыгаар ажаллаһан гээшэ. Тэдэнэй аша оролдогоор хүүгэд номдоо эрмэлзэл ехэтэйгээр һурадаг бэлэй. Дүрбэдэхи ангиһаа эхилээд, хүүгэдэй удаадахи ангида орохын шалгалта абаха, дайнай ябаса тухай Совинформбюрогой мэдээсэл шагнажа, һурагшад болон гэртэхиндэнь мэдээсэхэ, шабинартаяа һургуулидаа, интернадта болон багшанарта түлеэ бэлдэхэ, һургуулиин дэргэдэхи участок дээрэ хартаабха, хапууста болон бэшэшье овощнуудые ургуулха – сагай эрилтээр нилээд лэ хүндэхэн байдалда габшагай ажаллаһан шуу».
Ананда Аюрзанаевич хэһэн ажалдаа урмашаад, һанаагаа тэгшэлээд дүүрэшэдэг бэшэ, наһан соогоо үшөө юуб даал хэхэ, олондо хэрэгтэй, сэнтэй юумэ үлөөхэ гэжэ оролдодог хүн байһан гээд ойлгохоор. Юуб гэхэдэ, олохон жэлэй туршада Гэгээрэлэй яаманда инспекторээр ажаллаха үедөө республикын бүхы аймагууд руу харгылжа, олон һургуулинуудта шалгалта ябуулаа, эрдэмдэ тэгүүлһэн олон һурагшадые һургаха болон хүмүүжүүлхэ талаар тэрэ үеын байдал һайжаруулха хэрэгтэ сэгнэшэгүй хубитаяа оруулаа. Мүн ганса һургуулинуудта бэшэ, багшанарай мэргэжэл дээшэлүүлгын институдта, үндэһэн һургуулинуудай эрдэм шэнжэлэлгын институдта бэеэ дүүрэн үгэжэ, оролдосотойгоор хүдэлхэ шанараараа аргагүй туһатай ябаһан. Хаанашье, хэнтэйшье хүдэлхэдөө, Ананда Аюрзанаин зон нүхэдэйнгөө дунда хүндэтэй хүниинь байгаал даа.
Һуралсалай һалбарида бэеэ сүм зорюулжа, хэдэн эмхи зургаануудта хүдэлжэ, баян дүй дүршэлтэй болоһон Ананда Аюрзанаевич олон багшанарай дүй дүршэл согсолон, багшанартай, эрдэмтэдтэй хамта учебнигүүдые зохёон эблүүлһэн юм. М.Имехеновтэй хамта 4-дэхи класста үзэхэ «Уншаха ном», Д.Дугар-Жабонтой суг 9-10-дахи классуудта үзэхэ «Буряад литература», Д.Бадмаеватай суг 3-дахи класста үзэхэ «Буряад хэлэн», В.Махатовтай хамта 7-дохи класста үзэхэ «Буряад литературын хрестомати», Б.Батоевтой хамта 4-8-дахи классуудта үзэхэ «Буряад хэлэн» г.м. номуудые хэблүүлһэн габьяатай.
Багшалха, һуралсал хүгжөөхэ, һурагшадые хүмүүжүүлхэ, һургуулиин учебнигүүдые хэблүүлхэ г.м. асари ехэ, аша үрэтэй ажаябуулгань үндэрөөр сэгнэгдэжэ, тэрээндэ «Буряадай АССР-эй һургуулиин габьяата багша», «РСФСР-эй һургуулиин габьяата багша» гэһэн үндэр нэрэ зэргэнүүд олгогдоһон юм.
Долгор РАДНАБАЗАРОВА.
