Мүн Агын үргэн талын уудамhаа урган гараhан уран зохёолшодой нэгэн Россиин уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Агын тойрогой уран зохёолшодой нэгэдэлэй гэшүүн, Ж.Балданжабоной нэрэмжэтэ шангай лауреат, поэтесса, багшын ажалай ветеран Доржо-Ханда Цынгуевна Цынгуева болоно. Бэлигма Шулуновна басаганайнь үгэнүүдээр зураглал эхилхэмнай: «Мүнөө эжымнай мэндэ ябаа hаа, оройдоол 85 наhа хүрэжэ ябаха байгаал даа. 2007 ондо хүндэ үбшэндэ дайрагдажа, энэ дэлхэй дээрэхи наhаяа бараа hэн».
Юһэн һарын
Хэбэл соогоо болбосорон,
Юрын буряад
Эхын умайһаа унаһанби…
Һэеы гэрэй хойморто…
Хуурай зөөлэхэн
Хохир дээрэ унаһанби...
Доржо-Ханда Цынгуевна 1938 ондо Һүдэнтэ нютагай, Ждановай нэрэмжэтэ колхозой бүридэлдэ байhан Улаан Туяа гэжэ багахан hууринда намарай ольбон соогуур баруун хуасай омогой Дамдинай Сэнгын ба худанса шарайд омогой Мандалай Бальжидай ажалша малша гэр бүлэдэ аба эжыдээ урма баяр асаржа мүндэлөө hэн. Дороо долоон дүү хүбүүдые, хүдэр баатарнуудые дахуулан, эхэ мэтэ энхэрэн, эхэ эсэгын найдал, түшэг тулгуури ябаhан. Багаhаа шуран шударгы, хүнгэн солбон байхадань, түрэлхидынь Доржо гэжэ нэрэдээ таараhан гэлсэдэг hэн ха.
Урда-Агын hургуулида hураад, 7-дохи ангиин hүүлээр эхин шатын ангинуудай багша болохо эрмэлзэлтэй басаган 1954 онhоо Агын багшанарай училищида 4 жэл hуража, 1958 ондо тусхай мэргэжэлтэй боложо, гартаа үнэмшэлгэтэй дүүргээ бэлэй. Эгээл энэ жэл Урта нютагта эхин шатын hургуули нээгдэжэ, үсэгэлдэрэй оюутан, мүнөөдэрэй багша, залуухан Доржо-Ханда Цынгуева хүдэлхэеэ ошоо hэн. Тиихэдэ түрүүшын хоёр багшанар, нэгэ захирал hургуулиин үүдэ сэлижэ, ажалайнгаа намтар эхилhэн түүхэтэй. Урин зулгыхан, даамай түбшэн зантай багша багашуулые hургаха, хү-мүүжүүлхэ гэhэн дэмбэрэлтэй ажалда 30 гаран жэл хүдэлхэ үедөө хэды олон шабинарые эрдэмэй гуламтаhаа гаргааб даа. Һурагшадынь түрүүшынгээ багшын зөөлэхэн харасыень, илдам шарайень хадуунхай, зааhан hургаалыень наhанайнгаа залуур болгон ябадаг. «Yнэтэ арюун баян хэшэг», «үлзы hайхан эрдэни», «булаг мэтэ тунгалаг», уянгата hайхан буряад хэлэндээ эльгэлүүлhэн Доржо-Ханда Цынгуевна багшаяа «хүндэтэ багшамнай, түшэгхэмнай…» гээд шабинарайнь нэгэн Вера Саганова «Багшадаа» гэhэн шүлэг соогоо бэшэнэ. Нээрээл, hургажа ябаhан багахан хүүгэдтээ аба эжыдэнь адли түшэг боложо ябаhыень эдэ үгэнүүд гэршэлнэ. Аляа хөөрхэн хүүгэдые өөрынгөө үхибүүдтэл эрхэлүүлэн, али болохоор дүнгэжэ, туhалжа ябадаг байhыень гэртэхиниинь дурсан хөөрэдэг.
Олон хүүгэдэй эхэ 50 наhатай болоходоо, наhанай амаралтада гараhан байна. Наhан соогоо ажалай хойноhоо hалиржа, гэр hургуули хоёрой хоорондо сүлөө забдагүй олоной түлөө оролдожо, зоной түлөө жүдхэжэ ябаа ха юм. «Һүүлшын хэшээл» уянгата поэмэ соогоо сэдьхэлэйнгээ оёорто мүндэлhэн hанал бодолнуудтаяа хубаалдана.
…Залуу наһаяа
Залгуулан бусаажа шададаг һаа,
Замайнгаа заяае
Залуур тээшэнь залаха һэм,
Бүхы хүсэ,
Бэе шадалаа гамнангүй,
Багшын ажал
Баһал дахин шэлэхэ һэм.
…Хожомоо эхилһэн
Холбоо гүрлөө мүрнүүдыем
Хожомой сагта
Зон арадни сэгнэһэй.
Доржо-Ханда Цынгуева хара залууhаа хурса гуурhанай эзэн ябаашьегүй hаа, зохёохы ульhатай байhанаа харуулжа, бэшэхэдэжэл ябаhан гэжэ хүүгэдынь дурсана. Зүгөөр наhанай амаралтада гараад байхадань, таби наhанайнь табсан дээрэhээ талаан бэлигынь эршэмтэйгээр толорон гараа гэхээр. Дээрэhээ табисууртай, өөрын заяатай поэтессын зохёолнууд онсо илгаатай. Шүлэг, зохёол бэшэлгын тусхай мэргэжэл шудалаашьегүй hаа, дээдын хэмжээнэй зохёолнуудынь уншагшадай hонирхол суранзан мэтээр татадаг байhан гээшэ.
«Зохёохы ажалаа хожомшог эхилээб гэжэ хэлэдэг байhан, тиибэшье хэhэн ажалынь хэмгүй ехэл даа гэжэ hанадагби. Зохёолнуудаа хэблүүл-хэдэнь,олон тоото нүхэдынь дүнгэлсэдэг байгаа. 1990-ээд онуудта мүнгэн салин хомор байгаа гээшэ ааб даа. Цыдыпов Эрдэни ахайтан номоо гаргуулыш даа гэжэ табан хушуун малай нэгэн – буруу бэлэг үгөө hэн. Борис Макаров оршуулгануудыень хэхэ, Бальжит Цыреновна Цыренова, Зоя Дашиевна Бадмажапова, бидэ, хүүгэдынь, подстрочник хэжэ үгэдэг байгаабди. Цырен-Даши ахайтан ходол хамhалсажа байха. Дэмжэлсэхэ зон олон лэ байгаа», - гэжэ Бэлигма баса-ганиинь бэшэнэ.
Υргэн арадтаа бэлэг болгон, олон ном хэблүүлhэн: «Талын аялга» (1991), «Хуби заяанай эрьесэ» (1994), «Разлетаются песни мои» (1995), «Волшебные зеркала» (2001), «Степные берёзы» (2008) гэхэ мэтэ. «Зэбын дуун» гэhэн 192 шүлэгэй суглуулбари Улаан-Υдэ хотодо «Бэлиг» хэблэлдэ гараhан байна.
Дали жэгүүртэдэл зохёолнуудынь удхаараа үргэн дэлисэтэй. Буряад арадайнгаа алтан hургаалда, ёhо заншалда, түрэл хэлэндэ тон ехэ анхарал хандуулдаг байhаниинь эли гаража ерэнэ. Хүн бүхэндэ аба эжы, наhанай нүхэр, үри хүүгэд, аха дүүнэр, тоонто нютаг, анда нүхэд – эдэ бүгэдэ тон сэнтэй. Доржо-Ханда Цынгуевагай мүнөө үеын залуу үетэндэ зорюулжа зохёоhон hургаалай захяа үгэнүүдынь ямаршье сагта тон шухала.
Эжы аба – амиды бурхан,
Этигэжэ ходо ябаарай,
Хүгшэрхын далайн ерэхэдэ,
Эгээл hайханаар үргөөрэй.
Аха дүүнэр – түшэхэ тулга,
Анхаржа ходо ябаарай,
Хани нүхэд – хадын боори,
Хододоо hанажа ябаарай.
Наhанай нүхэр – найдалай эхин,
Хайрлажа ходо ябаарай,
Υри хүүгэд – жаргалай эхин,
Дураяа бү гамнаарай.
Эхэ хэлэн – эрдэни зэндэмэни,
Эльгэлжэ ходо ябаарай,
Υлзы нютаг – нангин тоонто,
Υргэжэ хэдыдэш ябаарай.
Шүлэгүүдhээ гадна хэдэн ондоо жанрай зохёолнуудые: дуу, басни, туужа, рассказ, үльгэр домог, түүхэ, үгүүлэл гэхэ мэтые шэдитэ гуурhан дороhоо гаргажал, уншагшадай hонирхолдо табижал байдаг hэн.
Шүлэг гээшэ хүнэй досоохи байдал, hанал бодол, абари зан, ажабайдал толи гэрэл мэтэ тобойсо гаргадаг ха юм. Доржо-Ханда Цынгуевна эхэнэрэй юртэмсые энхэрэл дүүрэн эхын сэдьхэлээр гүнзэгыгөөр харуулна. Хүнэй наhан, түрэhэн дайда, орон нютаг, уг гарбал, инаг дуран тухай бодомжолон түүрээдэг, «хүнэй сэдьхэл баяраар халяадаг» шэдитэ үгэнүүдэй эзэн юм.
Россиин Уран зохёолшодой болон сурбалжалагшадай холбоонуудай гэшүүн, уран зохёолой талаар Υбэр Байгалай хизаарай амбан захирагшын шангай түрүүшын лауреат, уран зохёолшо Борис Макаров уянгата hайхан шүлэгүүдыень ород хэлэн дээрээ оршуулhан, тэдэниинь ном боложо хэблэгдэhэн.
…Хариин газарта түбхинэнхэйб.
Хадамай хото үнэржүүлэн,
Хүндэтэй ямбатай һуунаб даа...
Эхэнэр хүнэй жаргал дүүрэн эдлэhэн Доржо-Ханда Цынгуевна Урта нютагта наһанайнгаа ганса нангин һайхан нүхэр Шулун Санжаевич Цыремпиловтэй 7 hайхан үринэрые ажабайдалай үргэн харгыда гаргаhан.
Замайм заяанай
Залууршан хододоо ябаһан,
Алишье сагта
Абарал хайраяа үршөөгшэ
Алтан мэтэ
Ашата һайхан түшэгни.
Уг гарбалайнгаа, аба эжынгээ ёhо гурим, зан заршам даган ябаха хүүгэдтээ дээдэ эрдэм олгуулжа, гарыень ганзагада, хүлыень дүрөөдэ хүргэhэн. Дүрбэн басагадынь эжынгээ замаар багшын ажалай мэргэжэл шэлээд, hуралсалай эмхинүүдтэ амжалтатай хүдэлдэг. Ольга Шулуновна – Агын гимнази-интернадай буряад хэлэнэй ба литературын багша, Бэлигма Шулуновна – Уртын дунда hургуулиин биологиин багша, Ханда Шулуновна – Баргажан нютагта ород, буряад хэлэ ба литература заадаг, Гэрэлма Шулуновна – эхин шатын ангинуудай багша. Оксана, Оюна аша басагадынь үхибүүдые hургаха, хүмүүжүүлхэ, хүгжөөхэ мэргэжэлэй дээдэ hургуули дүүргэhэн.
Ольга Шулуновна амин хайрата эжы тухай дурсалгануудаараа хубаалдаба: «Эжымнай хүхюун, наадатай зугаатай, hайхан сэдьхэлтэй хүн hэн. Олоной түлөө hанаагаа зобохо, хэншье, ямаршье байг – илгаагүй, туhалха сэдьхэлтэй бэлэй. Абатай эбтэй эетэй, урин дулаахан хандасатай, маанадтаа жэшээтэ бүлэ байгаал даа. Эжы шүлэг бэшээд, эгээ түрүүн абада уншуулдаг hэн, тиигээд саашань олондо табидаг бэлэй. Дэбтэрэй хуудаhанууд дээрэ бэшэжэл, бэшэжэл байха. Толилогдоогүй шүлэгүүдынь олон үлэhэн. Бултыень согсолборилжо, ном хэблүүлхэ түсэбтэйбди. Абатамнай түрэл гаралаа эрьежэл, Сагаалганда үбгэд хүгшэдые хүндэлэн, золгохо ёhоёо алдададаггүй агша hэн. Зондоо хүндэтэй, нүхэд олонтой айл байгаал даа. Айлшадай манайхиhаа таhардаггүй байдагые hананаб. Эжымнай хара үглөөгүүр бодоод, гэртэхи ба газаахи ажалаа хэжэ, hалиржал ябаха, нэгэ амаржа, хэбтэжэ байхыень харадаггүй бэлэйбди. Буряад дэгэл, малгай, гутал – бултыень оёхо дүй дүршэлтэй, шадабаритай уран гартай оёдолшон байһан. Һүниндөө оёдолойнгоо машинын саана hууhан олон басагадтаа хубсаhа ехэ зохидхоноор оёод, үглөөгүүр үмэдхүүлхэдэнь, хэды ехэ баяр болодог hэм! Аба эжы хоюулаа мойhо, үлир, тибhэ түүхэ, тиигээд тэдэнээ буйлуулаад, амтатай эдеэн болгохо. Алтан дэлхэй дээрэ эдэ хоёрнай hайхан бурхад гээшэл даа!»
Доржо-Ханда Цынгуевнагай түрэхын табисуурай эрхээр түрэл буряад хэлэнэй баялиг шурьюулан гаргадаг байhаниинь hайшаамаар. Жэнхэни буряад хэлэнэймнай дундаршагүй баялигые шүлэгүүдэйнь, уран зохёолойнь абдар соо олохоор даа!
Баирма ДЫЛГЫРОВА.
