Хакас арадай түүхэһээ
Хакас Улас Зүүн Сибириин баруун урда, Енисей мүрэнэй баруулжаа оршодог. Кемеровын можотой, Красноярска хизаартай, Тыва ба Алтай уласуудтай нэгэ хилэтэй. 2010 оной мэдээгээр, Россида 75 мянган хакасууд ажаһуудаг. Тыва, Хакаси, Красноярска хизаар ниилүүлэгдэжэ, «Енисейская Сибирь» гэжэ аяншалгын брендтэй юм.
Газарай нюруу хэлбэринь – тала, хада ууланууд ба тайга. Эгээ ехэ мүрэнүүдынь – Енисей, Абакан, Чулым ба Томь. Ангир (турпан), ондоо мэдээгээр, хун шубуун, бүргэд угайнь ураа болодог.
Хакасууд түүрэг хэлэтэй яһатан юм. Тэдээндэ дүтын арад гэхэдэ, киргиз, шорцууд, алтай, яхад, сибириин татарнууд, казах, тува, уйгур гэгшэд болоно. Хакасууд – үнэн алдартын шажантай, бөө болон тэнгэридэ һүзэглэдэг арад. Мал ажалладаг, агнуури хэдэг, загаһа баридаг нүүдэл байдалтай арад байһан. Тэдэ ехэнхидээ малайнгаа мяхаар ба һүнэй эдеэгээр хооллодог.
Хакас арадай бии болоһон тухай олон домог бии. Тэдэнэй нэгэн – Сагаан Шоно тухай домог. Годлидо харбуулһан Сагаан Шоно хада уулаар, гол мүрэнүүдээр, ой тайгаар ба талаар гэртээ бусажа ябаа. Һүрэхэ бүхэндэнь шархаһаань шуһан дуһажа, тэрэ газартань түүрэг арад мүндэлжэ байһан ха. Һүүлэй һүүлдэ Сагаан Шоно Саяан уулын хормойдо үргэн таладаа хүрэжэ, гэрэйнгээ богоһодо унажа, мүнхын нойрто абтаа һэн. Шархынь шуһанай һүүлшын дуһалханууд гэртэхинэйнь газарта дуһалжа, хакас арад бодоһон. Тэдэ удаан элинсэг эхэеэ шаналан уйлаа, дүрбэн шулуун доро хүндэтэйгөөр хүдөөлүүлэгдэһэн. Дэлхэйн ямаршье талаһаа хүүгэдэйнгээ ерэхэдэ, хүлеэжэ, угтажа байдаг. Агууехэ һайндэрнүүдтэнь Сагаан Шонын һүнэһэн бодожо, хүүгэд дээгүүрнь элижэ, тэдээнтэй хамта баярлажа, гуниглажа байдаг түүхэтэй.
Юугээр хакасууд суутайб гэхэдэ, урдын түүхын 30 мянган хүшөөгөөр: хада уулануудта зурагууд, урдын хотонуудай һандархай үлэгдэлнүүд, хамгаалгын бүхэлэлтэнүүд, хадын хайлуулгын түхеэрэлтэнүүд, сүмэнүүд ба урдын хүүрнүүд, зариманиинь мүнөөшье болотор бии.
(Үргэлжэлэлынь 11-дэхи дугаарта).
Нордоп БАБУЕВА.
