Арадай түүхэҺээ
Һоёдууд 2000-аад онуудта Россиин онсо үндэһэн арад гэжэ албан ёһоор тоологдодог болоо. Мүнөө Россида 4 мянга гаран hоёдууд ажаhуудаг, тэдэнэй 99 хубинь Буряад Уласта амидардаг, нэгэ хэды бүлэнэр Эрхүүгэй можодо байдаг.
Шажан мүргэл
Һоёдууд тэнгэриин шажантай байгаад, һүүлдэнь буддын шажантай болоһон юм. Мүн тэдэ бөө мүргэлтэй, эртэ урдын шүтөөнэй үлэгдэлнүүд бии. Һоёдууд хада уулын, голой, тайгын эзэдтэ ехэ мүргэдэг. Һоёдуудай соёлдо уулада мүргэл шухала һуури эзэлдэг. Хада ууланууд гээшэ юртэмсын түб, тэнгэри газар хоёрой хоорондохи зууршалагша, хүн зониие дээдын тэнгэриин бурхадтай холбодог юм гэжэ тоолодог байгаа. Нангин хада бүхэн өөрын нэрэтэй, тэдэнэй эзэдтэ хандадаг һэн.
Ажал хүдэлмэри
Тус арад һарлаг, оро ба адуу үсхэбэрилдэг, агнадаг, загаһа баридаг. «Һоёд» гэжэ үгэ «һоёо» гэһэн үгэһөө гараһан. Агнуури һоёдуудай эгээл эртэ урдын ажал юм. Урдандаа тэдэ арhа худалдадаг, гол хэрэгсэлнүүдээр – буу зэбсэг, талхан, бүд, гэрэй зүйлнүүдээр андалдадаг байгаа. Орын һү уудаг, мяхыень эдидэг, эбэрыень эм домдо хэрэглэдэг, арһаарнь хубсаһа, гутал оёдог, гэрэй бусад хэрэгсэлнүүдтэ хэрэглэдэг байгаа.
Тэдэнэй агнуури эртэ урдын бөө мүргэлһөө үндэһэтэй, олон тоото хорюултай, өөрын тогтоһон журамтай: гахай баабгай хоёр хүнэй хэлэ ойлгодог гэжэ тоолодог байгаа, тиимэһээ тэдэниие агнахадаа, абяагүй байдал сахиха хэрэгтэй ха. Ангуушад амжалтатай агнуури хэхын тула модондо улаан бүд үлгэдэг заншалтай байhан.
Шубуудые, илангаяа хун шубуудые ба хараасгайнуудые алаха хорюултай. Һоёдууд байгаалида хабаатай шухала дүримүүдые баримталдаг байгаа: амитадай бүхэли һүрэг хюдадаггүй, гансал агнууриин үедэ агнадаг, түмэр хабхаануудые хэрэглэдэггүй һэн.
Байра, байдал
Нүүдэл байдал һоёдуудай урса гэжэ заншалта байрадань нүлөөлөө. Зунай сагта нарин hургаагуудаар үзүүртэй урса баридаг байгаа, үбэлдөө досооhоонь, газааhаань орын арһаар хушадаг һэн. Yүдэниинь яхад гэрэйхи шэнги зүүн тээшээ нара эртэ угтахын тула харадаг байhан. Нютагтань буряадуудай ерэхэдэ, дүрбэн, табан, зургаан ханаһаа бүридэһэн монгол һэеы гэр үргэнөөр хэрэглэдэг болоһон.
Һоёдуудай заншалта хубсаһан алдагдаһан. Гадар хубсаһаниинь орын арһаар оёһон дэгэл байһан гэжэ мэдээжэ. Баян һоёдууд дэгэлэйнгээ хормойн доодо тала орын арһаар шэмэглэдэг һэн. Һүүлдэ наймаагай бүдөөр оёһон үндэһэн хубсаһа абажа эхилээ.
