Агуу Илалтын һайндэрөөр дашарамдуулан, асуулта хэбэбди. Элдэб наhанай хүнүүд иимэ асуудалнуудта харюусаа:

1. Танай гэр бүлэһөө хэн Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадаһан бэ?
2. Илалтын үдэр Танда ямар мэдэрэл түрүүлдэг бэ?

Ага тосхондо ажаһуудаг, ажалай ветеран, уһан доогуур тамардаг онгосын сэрэгшэ, Илалтын 20 жэлэй ойн баярай медальда ба «За дальний поход» гэһэн тэмдэгтэ 2 дахин хүртэһэн Сергей Жамсаранов:

1. Минии аба Дамбын Норбо Сибириин 321-дэхи ябаган сэрэгэй дивизиин бүридэлдэ дайнда ороһон гэжэ ойлгодогби. Тиихэ үедэ би алтан дэлхэй дээрэ үшөө мүндэлөөгүй байгааб. Абамни Великие Луки хото сүлөөлэлсэжэ ябаһаар, дайсанай һомондо дайрагдажа алуулаад, ниитын хүүртэ хүдөөлүүлэгдэһэн. Сибириин 321-дэхи суута дивизидэ олон буряадууд ябаһан. Эндэһээ ошоһон сэрэгшэд Сталинградай тон хатуу байлдаануудта хабаадаһан гэжэ мэдэнэбди. Тэдэнэй дунда абамни ябаа. Абатаймни суг дайнда ябаһан хүн Улаан-Үдэдэ ажал хэдэг Дамбын Бато дүү хүбүүень обогоорнь олоод, «ахайшни һомонһоо айдаггүй һэн, дайсанда сухалдажа, «хүдэлөөгүй һаашни, һомон олохо» гээд, эрид шангаар буудалдадаг, эрэлхэг хүн һэн» гэжэ, гааһан донгорог хоёрыень асаржа үгэһэн байгаа.

Хара-Шэбэр нютагай хүгшэн абамни ород һамгатай байгаа. Тэдэнэр 3 хүбүүдтэй, басагатай баян айл байһан ха. Хүгшэн абашни Хара-Шэбэрэй зайһан байһан гэжэ минии таниха урданай хүн хэлээ һэн. Хүгшэн абыемни хамалганда абахадань, намайе нагаса абымни нэрэдэ оруулжа, Жамсаранов болгоһон.

2. 2. Майн 9 - ехэ һаруул, мартагдашагүй үдэр. Үбгэ эсэгэ, абанарнай хатуу сагые үзэжэ, Эсэгэ ороноо хамгаалһан габьяатай. Би Монголой Алтан Булаг гэжэ газарта 1943 ондо түрэһэнби. Абамни тэндэ хэлсээгээр ажал хэжэ байгаа. 1942 ондо Алтан Булагhаа сэрэгэй албанда татагдаад, бэшэ нютагаа ерээгүй, дайнай газарта алдалан унаа. Дурасхаалыень сахижа, аха зоноо хүндэлжэ ябагты гэжэ ашанар, зээнэртээ хэлэжэ байдагби.

Ага тосхондо ажаһуудаг, ажалай ветеран Вера Чимитова:

1. Зугаалайһаа гарбалтай хоёр нагасанарни бүлэтэйшье боложо үрдингүй, дайнда мордоод, нютагаа бусаагүй. Тиигэжэ нэрээ нэрлүүлхэ хүүгэдгүй байһаниинь харамтай. Ваанданай Шара (1911 оной) ба Цоктын Бальжир (1921 оной) аха дүү хоёрынь багшанар байгаа. Дайнда интендант ябаһан Шара нагасамнай Белоруссида алуулһан. Бальжир нагаса Агын 1-дэхи дунда һургуулиин түрүүшын дүүргэгшэдэй нэгэн. 1941 ондо дайнда ошохо мэдүүлгэ үгэхэдэнь, тоо бодолгын багшаар хүдэлхыень үлөөгөө. Ахалагша ангиин һурагша ябаад, багашуулда тоо бодолго заадаг байгаа. Дайнда татагдахадаа, Эрхүү хотодо офицернүүдэй һургуули дүүргээд, Украинада дайлалдаа. Эрэлхэг командир Харьковска можын Змииевскэ аймагай Скрепки тосхоной түлөө байлдаанда 1943 оной майн 9-дэ баатарай үхэлөөр унаһан. Энээн тушаа Зугаалайн музейн директор Ж.Норполова Агуу Илалтын 50 жэлэй ойдо зорюулан, «Агинская правда» газетэдэ «Отважный командир» гэжэ статья бэшэһэн

Согто-Хангил нютагай Цыренэй Чимит хадам абамни Калининска, Прибалтийска фронтнуудай ябаган сэрэгэй дивизиин бүридэлдэ фашис булимтарагшадые бу-та сохилсоһон. Ржев хотын тулалдаануудта эрэлхэгээр хабаадаа. Немецые баряанда абаһанайнгаа түлөө Улаан Одоной орденоор шагнагдаа. Ехээр шархатажа аргалуулаад, 1944 ондо гэртээ бусаһан. Жолоошоноор, трактористаар, хонишоноор амжалтатай ажаллаһан, Эсэгын дайнай орденоор, олон медальнуудаар шагнагдаа бэлэй.

2. 2. Юндэнэй Цыпыл ба Дылыкжамсын Цыпелма хоёр эжынэрнай ара талада габшагайгаар ажаллаһан. Цыпелма эжын данса соо нэмэргэ (плащ) бэлэг барюулагдана гэһэн һонин грамота уншаа һэнби. Ашанар зээнэрнай эрэлхэгээр тэмсэһэн бүлынхидэйнгөө дайшалхы зам мэдэдэг, аха зоноороо омогорходог юм.

Шэнэ Орловск тосхондо ажаhуудаг, 75 наhатай Валентина Лебедева:

1. Эжымни, Евдокия Дмитриевна Гончарова, Смоленск хотодо түрэhэн, «РСФСР-эй элүүрые хамгаалгын эрхим» гэhэн тэмдэгтэй, Согто-Хангилай эмнэлгын амбулаториие даагшаар хүдэлhэн. Тэндэ дурасхаалайнь самбар табяатай. Эжымни Смоленскын эмнэлгын техникум дүүргээд, хубаарилгаар дайнай урда жэл Ага ерэhэн. Дайнай үедэ Хойто-Агын эмнэлгын газарта ажаллаhан. Смоленскдэ агууехэ дайн, аймшагтай оккупаци боложо байгаа. Михаил ахайнь партизан, тагнуулшан ябаа. Муухай бандеровцүүд ахайень буудажа алаhан. Финскэ дайнда ябаһан Иван гэжэ ехэ ахань Эсэгын дайнда эрэлхэгээр хабаадаад, хүйтэ абаhан байжа, эртүүр нүгшэһэн байна. Эжын түрүүшын нүхэр дайнай газарта унаhан.
2. Манай гүрэндэ Эсэгын дайнда түрэл гаралаа алдаагүй бүлэнэр гэжэ байхагүй. Миниишье гэртэхин Агуу Илалта шэрээлсэhэн. Ямар олон сэрэгшэд хархис дайсадтай тэмсэжэ, ами наһаяа үгөөб даа! Тэдэнэй аша туhаар амгалан саг мандаһан. Би ветерануудай хоорто дууладагби, буряад hургуулида hураhан, буряад хэлэ үзэhэн, буряад нүхэдтэйб.

Гүнэй нютагай музей даагша, багшын ажалай ветеран Галина Долгорова:

1. Эсэгын дайнда хоёр нагасанарни хабаадаhан. Загдын Дамдин-Цырен дайнhаа бусаагүй, 1944 оной эхиндэ Украинын Малые Коровницы гэжэ hууринда алуулhан гээд эжымнай хэлэдэг hэн. Загдын Радна Ленинградай фронтдо ябаа. Гэртээ амиды мэндэ бусаад, Агын тойрогой олон нютагуудаар ябажа, гол түлэб, барилга хэhэн. 1991 ондо бурхандаа ошоо hэн.
2. Илалтын үдэр намда тон дүтөөр һанагдадаг. Апрель hарада бэдэрэлгын ажал ябуулжа, наhатай зоной хөөрөө бэшэжэ абадагбди. Ветерануудта туhалжа, hургаал заабаринуудыень хадуужа гарахадаа, аба эжын, уг омогой, нютаг нугынгаа нэрэ дээшэнь үргэжэ, зан заршамаа алдангүй ябахаб гэжэ хүүгэд бүхэн hанадаг ёһотой. Жэл бүри «Бессмертный полкдо» хабаадажа, дүү басагантаяа суг хоёр нагасанарайнгаа дүрэ зурагуудые баряад ябадагбди. Дайнда унаһан сэрэгшэдэй хүшөөгэй дэргэдэ ба самбарта гүрлөө сэсэгүүд табигдадаг. Ленинэй орденой кавалер, Эсэгын дайнда хабаадагша М.Старицынай нэрэмжэтэ шангай түлөө велосипедээр урилдаанай мүрысөөн эмхидхэгдэдэг. Эдэ хэмжээ ябуулганууд патриотическа хүмүүжэлдэ ехэ нүлөө үзүүлдэг.

Агын 1-дэхи дунда һургуулиин 11-дэхи ангиин һурагша Лубсан Цырендоржиев:

1. 1. Дайнай ара талын ажалай ветеран Жаргалова Долгор элинсэг эжымни бэе хүндэшэг боложо байна. Һүдэнтэ нютагта дайнай үедэ хатуу ажал хэһэмди гэжэ хөөрэдэг. Хамтын ажахын фермэдэ, таряанай бригадада бэеэ гамнангүй ажаллаһан. Трактораар тунга газар хахалhан. Мүнөө 93 наhатай болоо.
2. Нёдондо Илалтын үдэртэ Агын тойрогой һурагшадай дунда дуунай ба жагсаалай мүрысөөндэ 3-дахи һуури эзэлээ һэмди. Аха зонойнгоо баатаршалга мартадаггүйбди. Би «Бессмертный полкдо» Долгор эжынгээ дүрэ зураг баряад ябадагби. Yндэр наhатай эжыдээ хамhалсаха гэжэ оролдодогби. Номоо үзэгты, hургуули хэжэ ябагты гэжэ хэлэдэг. Мохоо хутагата моотогон харгана омогойб.

Жалсан  ЛУБСАНДАШИЕВ.

You have no rights to post comments