Бага наһан

   Цыден-Дамба Раднаевич Батожаргалов 1943 оной февралиин 8-да Могойтын аймагай Сүүгэл һууринда түрэһэн. Абань, баряахай харгана омогой Цэдэбэй Батожаргал дайнда хүндөөр шархатаад, фронтһоо гэртээ эльгээгдэһэн юм. Тэрэ удаан амиды байхагүйб, уг залгамжалха хүбүүгүйб гэжэ һанахадаа, ехэ уйдадаг байгаа. Нүхэртөө дуратай, тэрэнээ ехэ хайрладаг залуухан Раднын Мыдыг харгын унаагаар, ябагааршье Алхана уула хүбүү эрихэеэ ошоһон ха.

   1942 оной хабар гурбан хоногой туршада Мыдыг үшөө хайлаадүй саһаар ундаа харяажа, амархаяа тогтоходоо, багахан үргэбшэ соо хээд ябаһан лепёшкоор ба айрһаар гэдэһээ садхаажа, Алхана уула гурба дахин гороолһон байна. Удангүй Мыдыг хээлитэй болоо, Батожаргал бурхан заабол хүбүү үгэхэ гэжэ ехэ жаргалтай, найдалтай болоо, харин үхибүүнэй түрэхые хүлеэжэ шадангүй, хада гэртээ хариһан юм.

   Тайбан, үгэ дууламгай хүбүүн дайнай һүүлээрхи үеын хүндэ ажалнуудһаа ехээр эсэдэг эжыгээ хайрладаг байгаа. Эжынгээ һаалишанаар хүдэлдэг, тэдэнэй байдаг һүнэй-наймаанай фермэһээ Сагаан-Уулын һургуули хүрэтэр иишээ тиишээ үдэр бүри 10 шахуу модо зай ябадаг һэн.

   Дуран ба эрдэм һуралсал

   Һургуулиин жэлнүүд түргэн үнгэрдэг. Цыден-Дамба Зугаа-лайн дунда һургуулида орожо, долоон жэл гэрһээ холо – интернадта байжа, 1962 ондо дунда һургуулияа амжалтатай түгэсхөөд, К.А.Тимирязевай нэрэмжэтэ Москвагай хүдөө ажахын академиин зоотехническэ факультедтэ ороо. Тэрэл оной декабрь һарада Цыден-Дамба сэрэгэй албанда татагдаа. Гурбан жэлэй туршада Зүүн Германида байрлаһан сэрэгүүдтэ алба хаагаа. Тэрэнэй һүүлээр Цыден-Дамба академидээ һургуулияа үргэлжэлүүлээ.

   Амаралтын үедэ тэрэ миин сагаа үнгэргэжэ байгаагүй, шадахаараа мүнгэ олохо гэжэ оролдодог һэн. Нэгэ зунай иимэ үдэрнүүдтэ Цыден-Дамба түрүүшын ба наһанай гансахан дурантаяа – Нэршүүгэй хүдөө ажахын техникум түгэсхэгшэ, эршэмтэй, сэбэрхэн, гоё, гайхаһан мэтэ томо хара нюдэтэй, энеэбхилһэн залуухан ветеринар Мыдыгма Болотоватай танилсаа. Тэрэ Шэтын аймагай Угдаанһаа гарбалтай, 1941 оной байгаа.

   1968 оной зун Цыден-Дамба Мыдыгма хоёр гэр бүлэ болоо, намар тээшээ хоюулаа һургуулинуудаа үргэлжэлүүлхэеэ ошоо: Цыден-Дамба – Москва, Мыдыгма – Улаан-Υдэ, тэрэ Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын дээдэ һургуулиин ветеринарна факультедэй оюутан ябаа.

   1969 ондо залуу гэр бүлэ Эрдэм хүбүүтэй болоо. Мыдыгма академическэ амаралтын һүүлээр жэлтэй хүбүүгээ хадам эжыдээ орхёод, һургуулидаа ошоо. Мыдыгма хадам эжы тухайгаа ехэ баяртайгаар һанадаг.

   Ажал хүдэлмэри

   1971 ондо Цыден-Дамба Тимирязевай нэрэмжэтэ академи дүүргээд, хүтэлбэрилэгшынгөө ба наһанай гансахан багшынгаа, гүрэнэй суута эрдэмтэн-хони үдхэгшэ академик А.И.Николаевай баадхалаар аспирантурада ба ажалда ороо. Теэд ажабайдал һанаашаар болодог бэшэ даа: Цыден-Дамба гэр бүлын шалтагаанаар нютагаа бусажа, 1972 оной октябрь һараһаа колхоздоо зоотехнигээр ажаллажа эхилээ. 1974 оной июнь һарада Могойтын аймагай хүдөө ажахын хүтэлбэриин ахалагша зоотехник болоо, һүүлээрнь ахамад зоотехнигэй тушаал эзэлээ бшуу.

   1977 ондо Цыден-Дамба Раднаевичые Υбэр Байгалай хони ба мал үдхэлгын эрдэм шэнжэлэлгын технологическа институдай хони үдхэлгын технологиин таһагай зоогигиенын хэлтэстэ (сектор) хүдэлхыень уряа. Тус дээдэ һургуулида 31 жэлэй туршада аша үрэтэйгөөр ажаллаа.

   Эрдэмэй ажал үрэ ехэтэй байгаа. Хони харууһалха технологиин асуудалнуудай хажуугаар тэрэ нэгэ доро хүдөө ажахын хэлсээнүүдые баталха ажал ябуулаа.

   Хони харууһалдаг томо комплекснуудта хони харууһалха технологиин ба зоогигиенын талаар хэһэн эрдэмэй шэнжэлэлгын дүнгүүдээр Цыден-Дамба Раднаевич 1983 ондо кандидатска, 1995 ондо «Способы совершенствования системы содержания овец в условиях Забайкалья» гэһэн сэдэбээр докторско диссертацинуудые хамгаалаа. Тэрэ шэнжэлгын ажалнуудаа 43 научна статья болгожо бэшэһэн.

   Цыден-Дамба Батожаргаловай Могойтын аймагай «Ушарбай» колхоздо зоотехник-селекционер Б.Б.Цыбиковтэй хамта ажаллажа, үндэр ашаг шэмэ үгэсэтэй селекционно һүрэг байгуулһанай ашаар хожомынь тус ажахы үбэр байгалай үүлтэртэ хонидые үсхэбэрилдэг заводой нэрэ зэргэтэй болоо бшуу.

   Аттестациин дүнгүүдээр, Цыден-Дамба Раднаевич Υбэр Байгалай хүдөө ажахын эрдэм-шэнжэлэлгын дээдэ һургуулиин хүтэлэгшэ эрдэмтэн, һүүлээрнь эрдэмтэдэй зүблэлэй секретарь, хожомшог дээдэ һургуулиин захиралай орлогшын тушаал эзэлээ.

   agamuzey.ru сайтһаа Цымжидма ДОЛГОРОВА оршуулба.

You have no rights to post comments