Һүдэнтэ нютагай аха үеын зоной тэмдэглэһээр, үнгэрэгшэ зуун жэлэй хори гаран онуудта, хамтаралай болоодүй байхада, ажаһуугшад обоогоо тахихадаа, эрын гурбан наада эмхидхэдэг һэн. Хёрхо мэргэн баатарнуудаа элирүүлжэ, һур харбалгаар мүрысөө үнгэргэхэ. Бэрхэшээлтэ гушаад, дайнай үеын дүшэ гаран онуудай жэлнүүдтэ һур харбалгаар мүрысөөнүүд болоогүй бшуу. Амгалан байдалай тогтоходо, дайнһаа бусаһан ветеранууд зураахай табижа, эбэр номо харбалгаар мүрысэжэ, дуратай тамираа дахинаа һэргээгээ. Дайнай ветерануудай харбажа эхилхэдэ, нютагай наһатайшуул гартаа эбэр номо баридаг болоо. Бэрхээр харбадаг байһан нютагай аха захатан Бабу Цыбенжапов, Нанзат Абидуев, Бабу Мункуев, Дамдин Бадмаев, Абида Базаров гэгшэд можо табижа, хоорондоо мэргэнээ элирүүлдэг байгаа. Мүрысөөнүүдэй хаанашье эмхидхэгдээ hаа, тэдэ hур харбаанай зураахай тээшэ шамдуухан гэшхэлдэг һэн. Эдэл зон нютагтаа һур харбалгын хүгжэлтын үндэһэ һуури табиһан гэхэдэ алдуугүй. Иимэл шуналтай, шадабаритай тамиршад нааданhаа нааданда хабаадажа, илахань илажа, нютаг нугынгаа нэрэ үргэжэ, бара татуулжа ябадаг байгаал даа.

   Базарай Абида соло татажа, «Бароо-бара! Бара-бароо! Барай-барай, хүйхэрэйл мэргэн!» гэжэ барлажа байдагаараа холо ойгуур мэдээжэ байһан. Тэрэ хүн тойрогой, Шэтын можын уран һайханай харалга-мүрысөөнүүдтэ ирагуу хоолойгоороо оло дахин лауреат болоһон габьяатай.

   Һүүлдэ эдэ аханарһаа жэшээ абажа, Тудуп Жамсаранов, Цырендаши, Радна, Даба Дугаржаповууд, Болот Бабуев, Цырен Дамдинов, Дашицырен Пунцуков, Бальжинима Намжилов гэгшэд һур харбадаг болоо.

   1960 гаран онуудта Һүдэнтэ ба хүршэ Зүдхэли нютагайхидай хоорондо һур харбалгаар мүрысөөн болоо ха. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай ветеран Болот Бабуев 64 нюдэ бултыень абажа, зониие гайхуулаа. Табиһан һурынь ластии тудажа бууха. Тэрэнэй номоёо шагаажа, hураа табихадань, зураахайн хажуугаархи зон нэгэн дуугаар «Ластии!» – гэжэ нэрьесэ хашхаралдаха.

   1960 онһоо 2005 он болотор Һүдэнтэ нютагай мэргэшүүл Агын аймагай, тойрогой мүрысөөнүүдтэ ходо эрхимүүдэй тоодо ородог байһан. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадагша, һоригшо Цыбикжаб Ешиевэй оролдолгоор һүдэнтынхид амжалта туйладаг байгаа гэхэдэ алдуугүй. Тэрэ һургуулида трудай хэшээл заахын хажуугаар сүлөө сагтаа эдир үетэндэ һур харбалгын дүримүүдые заадаг һэн. Цыбикжаб Ешиев һүүлдэ Һүдэнтын соёлой байшанай захиралаар ажаллаһан. Нютагай һуршадые суглуулжа, мүрысөөнүүдтэ можо табиха. 1959 онһоо эхилжэ, 1985 он болотор эгээл дуратай тамираар һонирхожол ябаа. Энэ хугасаа соо нютагайнгаа хэдэн үе хүбүүд, басагадые һур харбалгада эльгэлэн дурлуулаа. Цыбикжаб Ешиев тусхай мэргэжэлгүйшье һаа, байгаалиһаа үршөөгдэһэн бэлигтэй байжа, һур харбалгын хүгжэлтэдэ нилээн ехэ хубитаяа оруулһан юм. Тэрэнэй талаан бэлиг, хүмүүжүүлгын оньһон дүршэл тушаа нютагай зон мүнөө болотор дулаанаар дурсажа байдаг.

   Цыбикжаб Ешиев бэлигтэй багша Хончин Бадараевай дүү хүбүүн байһан. Тэрэ 1970 гаран онуудай эхеэр һур харбалгаар бэеэ һорижо эхилһэн намтартай. Эбэр номо барижа, зураахай мэргэнээр харбаа. Удангүй классическа номоор харбажа һураад, һур харбалгаар тамирай мастерта кандидадай нэрэ зэргэтэй болоо. Цыбикжаб Ешиев 1970 гаран онуудта нютагай харбаашадһаа мүнгэ суглуулжа, Украинын Львов хото ошожо, тэндэһээ хорин һур асарһан байна. Тиигэжэ нютагай һуршадай тамирай хэрэгсэлнүүд улам һайжаржа, һүдэнтынхид мүрысөөнүүдтэ амжалта туйлажа эхилээ. Жэлэй дүрбэн сагта тэрэ һуршадые суглуулжа, һорилго хэхэ. Үбэлэй сагта һургуулиин коридор, үгы һаа соёлой байшан соо, дулаанай сагта стадион дээрэ суглуулдаг байха. Нютагайнгаа һуршадые тойрогой хүдөө һуурингуудаар дахуулжа, нүхэд ёһоной уулзалга эмхидхэжэ, һур харбуулдаг һэн. Дулдаргын аймагай Зүдхэли, Алхана, Могойтын аймагай Ага-Хангил, Ушарбай, Хара-Шэбэр, Агын аймагай Урда-Ага нютагуудай һуршадай хоорондо оло дахин можын мүрысөөн болоһон түүхэтэй. Хүршэ Ононой аймагай «Гигант» колхозой «Тари» гэһэн тамирай можотой нэгэтэ бэшэ мүрысэһэн.

   1970-аад онууд болотор Һүдэнтын һур харбаашад өөһэдын гараар бүтээһэн һурша номоор харбажа ябаа. Нютагай уран гартан Лхасаран Ринчинов һурша номо, годли хэдэг, заһабарилдаг модошо дархан байһан. Тэрэ үе сагһаа хойшо Һүдэнтэдэ шэнэ һуршадай нэрэ обогууд элиржэ эхилээ бэлэй. Хэд бэ гэхэдэ, Цырендоржи Цыбенов, Улзы-Жаргал Хорчинов, Норсон Батомункуев, һур харбадаг эхэнэр тамиршадшье бии болоо: Янжима Будаева, Лхама Лхасаранова. Тэдэнэр Һүдэнтэ нютагта һур харбалгаар түрүүшын тамирай мастернууд болоһон шуу. Ябан ошон һуршадай дунда үшөөшье тамиршад бии болоо. бшуу. Нэрлэхэдэ, Ким Рабданов, Чимит Должинов, Бальжинима Тумунов, Раднажаб Абидуев, Батомунко Баторов, Батомунко Батоев, Цыбик Цыденов, Эрдэни Чимитдоржиев, Бато Болотов ба бусад.

   (Үргэлжэлэлынь 30-дахи дугаарта уншахада болохо).

   Эрдэни ЧИМИТДОРЖИЕВ.

You have no rights to post comments