«Байкалай» Түүхэһээ
Южно-Сахалинск Алас Дурнын дэбисхэр дээрэ оршодог, тойрог дотор хүн зонойнгоо тоогоор 6-дахи һуури эзэлдэг юм. Тэрэ Сахалин аралай урда зүгтэ, Сусуя голой эрьедэ нэмжынхэй. Урда Сахалинда, гол түлэб, дээдэ hургуули дүүргээд, ажалда хүдэлхэеэ эльгээгдэhэн буряадууд ажаһууна. Үшөө загаһа барихаяа ерээд, олзогүйдөөд, үлэхэ баатай болоhон зоншье бии. Зариманиинь сэрэгэй албанай hүүлээр түбхинэhэн. Һүүлэй үедэ элдэб программануудаар хүдэлхэеэ ошоһон эмшэд, багшанар яһала бии. Барилгашад, соёлой мэргэжэлтэд олон. Үнэн дээрээ, үнинэй, 20-30-аад жэл тэндэ ажаһуудаг зон үсөөн болоһон. Мүнөө Сахалинай можодо хамта нэгэ мянгаһаа үлүүхэн хүн ажаһуудаг. Энэ хотодо 1 дээдэ һургуули бии – Сахалинай гүрэнэй университет.
«Байкал» бүлгэмэй түрүүлэгшэ, Сахалинай гүрэнэй университедэй экологиин, биологиин ба байгаалиин нөөсэнүүдэй кафедрын доцент, биологиин эрдэмүүдэй кандидат, Сахалинай можын Ниитэ Палатын гэшүүн, Зүдхэли нютагай Ольга Цырендоржиева (доодо зураг дээрэ 1-дэхи рядта дундань) Сагаалганда түрүүшынхеэ ошоһон тухайгаа иигэжэ дурсана: «Залуушуул намайе Сагаалганай һайндэртэ уряа. Тиихэдэнь һонинойхиие хараха гэжэ шиидээб. Үнинэй буряад хүгжэм шагнаагүй, хатар хаража, нюдөө хужарлуулаагүй байгааб, нюдэнһөөм нулимса гаража, зүрхэ сэдьхэлээ ехээр хүдэлгөө һэм».
Тэрэнэй һүүлээр залуушуул Ольга Жундуевнае залууршан болохыень, туһалхыень гуйһан байна. Сахалинда 20 гаран жэл ажаһуужа байһан Агын талын басаган буряадуудаа дэмжэжэ, бүлгэмэй түрүүлэгшэ болоо һэн. Буряадуудай бүлгэмдэ хэд ороноб гэхэдэ, тэндэхи буряадууд болон Буряад ороной, Үбэр Байгалай ба Усть-Ордагай тойрогһоо гараһан ондоошье яһатанай зон. Олонхинь ажал хэдэг залуушуул болоно. Бүлгэмэй ниитын эмхи болоодүй байхада, Ольга Цырендоржиева түрүүшынгээ Сурхарбаан дээдэ хэмжээндэ эмхидхэжэ шадаа бшуу. Тиихэдэ бүлгэмэйхид Сахалинай можын Засагай газарай, Сахалинай можын Арадуудай ассамблейн түлөөлэгшэдые уриһан юм. Сурхарбаанда буряад арадайнгаа ёһо заншалнуудые, тамирай үндэһэн янзануудые харуулжа, айлшадые гайхуулһан, тэдээндэ һайшаагдаһан байна. Засаг зургаанай дарганар тэдээндэ ниитын эмхи байгуулхыень дурадхаа. Дансануудые бэлдэжэ, Сахалинай буряадуудай «Байкал» бүлгэм албанай ёһоор 2015 оной ноябриин 19-дэ «мүндэлһэн» юм. Бүлгэм Сахалинай можын Арадуудай ассамблейн бүридэлдэ ородог. Тиигээд бүлгэмэйхид буряад үндэһэтэнэйнгөө соёл, хэлэ хүгжөөхэ, дэлгэрүүлхэ, угсаатанайнгаа ёһо заншал дээрэ залуу үетэниие хүмүүжүүлхэ гэжэ эршэмтэйгээр олон хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэдэг болоо, тэдэнэй тоодо Сагаалган болон Сурхарбаан заатагүй эмхидхэгдэдэг. Бүхы хэмжээ ябуулганууд Сахалинай можын Засагай газарай, Южно-Сахалинск хотын Захиргаанай ба Сахалинай можын Арадуудай ассамблейн дэмжэлтээр үнгэргэгдэдэг байна.
«Байкал» бүлгэм Сахалинай можын Засагай газарай түлэблэлнүүдтэ хабаадажа, 3 дахин грантда хүртэһэн. Тиигэжэ үндэһэн хубсаһан болон хатарай костюмууд оёгдоһон, 6 ханатай һэеы гэр, гарай бэлэгүүд, һурша ном, годлинууд, морин хуур г.м. хото ба можо соо үнгэргэгдэдэг тамирай ба үндэһэтэнэй олон хэмжээ ябуулгануудта өөһэдыгөө дээдэ хэмжээндэ харуулхада хэрэгтэй болохо зүйлнүүд худалдажа абтаһан юм.
Наһатайшуулые дэмжэдэг
«Буряадууд - монгол арадуудай нэгэн, Россиин бүридэлдэ 350-яад жэлэй туршада байгаашье һаа, ёһо заншалнуудаа сахижа, хүгжөөжэ ябадаг арад. Ниитын болон албан ёһоной хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэхэһөө гадна юрын зониие дэмжэхэ ямар бэ даа акцинуудые эмхидхэхэ байгаабди гэжэ бодообди. Тиигээд, гол түлэб, харилсаагаар ба анхаралааршье дуталдадаг, гүрэнэй байрада байдаг наһатайшуул ба эрэмдэг зон тухай һанаабди», - гэжэ бүлгэмэй түрүүлэгшэ Ольга Цырендоржиева хөөрөө.
Наһатайшуулай ба эрэмдэг зоной байшан ошохынгоо урда тээ тэдэнэй урманда сүлөө сагыень үнгэргэхэ программа тухай зүбшэлсөөд, делегациин бүридэлдэ парикмахерые, хүгжэмшэдые болон тогоошониие уриһан байна. Хотын «Вера» гэжэ парикмахерскын мастер Татьяна Буянтуева интернадай эхэнэрнүүдтэ үһыень тайража, зохёожо үгөө. Мүн можын номой сангай 1-дэхи дабхарта концерт-наадан эмхидхэгдэһэн байна. Сахалинда суутай Виталий Цыренгармаев Виктор Цой дуушанай, 1980-яад онуудай хит болоһон итальян дуунуудые зэдэлүүлээ, номой сангай хүдэлмэрилэгшэ Надежда Жамьянова буряад, ород дуунуудые дуулаа. Мүн «РН-СахалинНИПИморнефть» гэжэ эрдэмэй ба шэнжэлэлгын институдай инженер-проектировщик Саяна Рябицкая арадайнгаа уянгата дуунуудые татажа, халуун альга ташалгада хүртэһэн байна. Энэ үедэ хүршэ таһалга соо мастер-отделочник Бэлигма Дмитриева, хотын хүүгэдэй больницын врач Балжит Мархаева, «Почта России» эмхиин мэргэжэлтэн Эржена Гомбоева болон наһанай амаралтада гараһан Софья Цыденпилова гэгшэд бууза бэлдэжэ байгаа. Интернадай бэшэ ажаһуугшад шуналтайгаар шагай наадаа. Сахалинай хүдөө ажахын механизациин техникумэй багша Болот Мархаев шагай наадан, буряад арадай ёһо заншал тухай һонирхолтойгоор хөөрэжэ үгэбэ. Тиигээд һайндэрэй шэрээ дэлгээгдэжэ, булта бууза амталаа, бообо, саахар, булочка, печенитэй ба элдэб амтан хоолтой анхилма сайгаар хүндэлүүлһэн байна. Тиигэжэ тэдэ наһатайшуулые Наһатайшуулай һайндэрөөр амаршалаа.
Түгэсхэлдэнь бүлгэмэй түрүүлэгшэ иигэжэ тэмдэглээ һэн: «Маанадые һайнаар угтажа абаһандань, Сахалин нютагта баяраа мэдүүлнэбди».
«Буузын баяр» Бултаниие нэгэдүүлээ
2021 оной июниин 12-то, Россиин үдэртэ, Ю.Гагаринай нэрэмжэтэ соёлой ба амаралгын парк соо «Буузын баяр» гэжэ фестиваль үргэн дэлисэтэйгээр үнгэргэгдэһэн байна. Бороотой бүрхэг үдэр болобошье һаань, 400-450 хүн суглараа. Урда-Сахалинда коммерческэ бэшэ ниитэ эмхи Сахалинай можын Засагай газарай грантын дэмжэлтээр түрүүшынхеэ иимэ хэмжээ ябуулга эмхидхээ һэн. Сахалинай ажаһуугшадые ба айлшадые буряад ёһо заншалтай танилсуулха аргануудай нэгэн – буряад арадай хоол – бууза боложо үгөө. «Вкусы России» гастрономическа конкурсдо буузын түрүүлһэниинь гайхалгүй. Сахалинай арадуудай ёһо заншал хүгжөөхэ хэмжээ ябуулгануудай элдэб яһатанай бэе бэеэ ойлгосолго бэхижүүлдэг тухай можын Засагай газарай түлөөлэгшэд тэмдэглээ бэлэй.
Нэгэшье буряад һайндэр буузагүй үнгэргэгдэдэггүй ха юм. Урда Сахалинай «Бурятия» кафегэй шеф-тогоошон Бальжима Баданова мастер-класс харуулаа. Хүгшэн, залуугүй булта хабаадажа, бууза хумижа, шанажа һураһан байна. Үндэһэн соёлой фестивалиин хэмжээндэ 6 талмай хүдэлөө. Зарим зон буряад ба монгол бэшэгэй уран гоёор бэшэлгэтэй (каллиграфия), нүүдэлшэ арадай һэеы гэртэй дүтөөр танилсаа. Буряад шатараар мастер-класс үнгэргэгдөө, шагай наадан эмхидхэгдээ. Һур харбал-гаар тамирай мастер Шенберг Мункуев мастер-класс харуулжа, дуратайшуул хёрхо мэргэнээ туршаа. Мэдээжэ болоһон Виталий Цыренгармаев, Надежда Жамьянова болон Бальжима Баданова гэгшэд концерт-наада табижа, дуунуудые зэдэлүүлээ. Соёлма Самбуевагай хүтэлбэри доро эхэнэрнүүдэй «Селенга» аман зохёолой ансамбль амжалтатай хабаадаа бшуу. Тобшолжо хэлэбэл, аман зохёолой ансамбль байгуулха ябуулга 2-дохи грантынь бэелүүлгэ болоно.
Нэмэжэ хэлэхэдэ, зон бууза эдихэеэ һанабал, «Бууза бум» гэжэ буряад эдеэ хоолой кафе ошохо аргатай. Энэ кафе Буряад оронһоо гарбалтай, Сахалинда 14 жэл ажаһуужа байһан Аюна Гомбоева 2021 оной мартын 19-дэ нээгээ, зон гэртээшье захиха аргатай юм.
Бэе бэедээ түшэг тулгуури болон...
Аха захатан, Сахалинай можын ариг сэбэрэй ба эпидемиологиин түбэй ахамад врач Бальжинима Дарижапов - арал дээрэ хүндэтэй хүн, бүлгэмэй хүгжэлтэдэ баярладаг, аргатайдаа hайндэрнүүдтэ ерэдэг, заабаринуудые үгэдэг юм. Арадай соёлой «Радуга» түбэй балетмейстер Андрей Доржиев буряад хатарнуудта hургадаг. «Ключи» соёлой байшанай хореограф Сэржэма Ринчинова «Ангара» үндэhэн ансамбль ба «Эхын буян» гэhэн бүдүүн зоной ансамбль хүтэлбэрилдэг байна. Жэл бүри Россиин Арадай нэгэдэлэй үдэртэ нэгэн-хоёроороо бэшэ, эбтэй бүлгэмөөрөө хабаададаг юм. Тэдэ ходо Ниитын үүсхэлнүүдэй яармагта, патриотическа акцинуудта, жэшээнь, Илалтын үдэртэ зорюулагдаһан акцинуудта, Южно-Сахалинск хотын үдэртэ ходо хабаададаг шуу.
«Бүлгэмэймнай залуушуул ёhо заншалаа, түрэл хэлэеэ мэдэдэг, дуулаха, хатарха бэлигтэй, тэдээнтэй харилсахань маанадта сэдьхэлээ ханалга болодог.
Һүүлэй үедэ Буряад оронойхид бидэндэ анхарал хандуулна. Тэдэ бидэнтэй бэшэлсэдэг, бүлгэм тухаймнай мэдээсэл альбом соо оруулаа, бүгэдэ буряадуудай съезднүүдтэ уридаг болоо бшуу. «Алтарганада» зорюулагдаhан альбом соо манай бүлгэмдэшье hуури олдоо. Эмхидхэлгын талаар дүршэлтэеэ хубаалдахыем, грант бэшэхэ, дансануудые бэлэдхэхэ г.м. асуудалнуудаар бүхы Алас Дурнын булангуудһаа - Магаданhаа, Камчаткаhаа, Яхадhаашье намда хандадаг. Нютагаархидтаа баяртайб, тэдэнэй hайгаар «буряадби» гэжэ гүн сэдьхэлhээ мэдэрдэг болооб. Хизааргүй томо гүрэнэйнгөө захада нютагайхидтаяа уулзажа, иигэжэ мэдэрхэ гээшэ ехэ аза талаан гээшэл даа. Хажуу тээhээ дэмжэлтэhээ гадна бидэ бэе бэедээ түшэг тулгуури болодогбди», - гэжэ Ольга Цырендоржиева хөөрэнэ.
Хариин газарта һүр һүлдэеэ дээрэ үргэжэ ябаһан буряад бүлгэмэйхид нютагаархидаа амжалтатай хүтэлбэрилдэг түрүүлэгшэтэеэ хамта үшөө эдэбхитэйгээр, урагшаа эрмэлзэжэл ябаха бэзэ гэжэ найдагдана.
Нордоп БАБУЕВА.
