Эмнеэ гээшэ хурьганай тэнжээд, эхэеэ дахажа, бэлшээридэ гараха болоходонь, ондоо хүнэй малһаа илгаруулхын тула шэхыень отолжо тэмдэглэхые хэлэнэ. Эмнеэ хэхэ үдэрөө үшөө эрэ малайнгаа заһаа шэмхэжэ абадаг юм.
Шэхыень отолжо тэмдэглэхэдээ, эмнинэ гээшэ. Ондоо айлай хони ямаадтай малайнгаа нэгэдэбэл, эмеэрнь танижа, тэдэнээ илгаха гэһэн удхатай. Үхэр буруунда, хони ямаадта эмь табидаг, харин адуугаа тэмдэглэхэдээ, тамгалха гэдэг. Буруунуудаа Сагаалганай һүүл һарада заһажа эмнидэг, харин хурьгадтаа табадахи һарын тэн багаар эмь хэдэг. Олон буруутай һаа, тэдэнээр носолдохо эрэшүүл хэрэгтэй, хурьгадаашье эмнихэдээ, олоороо хүдэлхэдэ, ажал түргөөр ябана ха юм. Тиимэһээ малшад дүтын түрэл гаралаараа, айл хотоноороо сугларжа, ажалаа хамһажа хэдэг.
Өөр өөрын эмьтэй байһан
Айл бүхэн өөр өөрынгөө тусгаар эмьтэй, тамгатай байгаа. Эмь хэдэн ондоо:
- тэбхэр – шэхэнэйнь үзүүрые эгсэ отолжорхиһон;
- дохолон – шэхэнэйнь үзүүрые хоёр сантиметр тухайгаар орой руунь һэтэ отолоод, нэгэ хажууень тэбхытэр отолоод абажархиһан;
- шуурхай – шэхыень хоёр сантиметр тухайгаар орой руунь шуу татаһан;
- һэтэрхэй – шэхэнэйнь урда гү, али хойто талаһаа хүндэлэн һэтэлһэн;
- ухами – шэхэнэйнь урда гү, али хойто талаһаа омсойтор түхэреэлэн абаһан;
- онибо – шэхэнэйнь үзүүрһээ омсойлгон абаһан;
- шоргоолжон – шэхэнэйнь хоёр тээһээ ухамилан абаһан;
- соолго – шэхэнэйнь дунда сооложо, түхэреэн нүхэ гаргаһан.
Ехэнхидээл хоёр шэхэниинь ондо ондоо эмьтэй байгаа. Жэшээнь: баруун шэхэниинь урдаһаа дохолон, зүүн шэхэниинь шуурхай гэхэ мэтэ.
Хурьга, эшэгэнэйнгээ шэхэнһээ эмнижэ абаһан таһархайнуудые тооложо, хэды толгой түл абаһанаа баяшуул мэдэдэг байгаа юм.
Нэгэ айлай мал бултадаа адли эмьтэй байхадаа, малаа алдаа һаа, эмеэрнь һурагшалан бэдэржэ олодог бэлэй.
Зуун үхэртэй болоһон айлнууд үхэрэйнгөө хоолой дорохи арһа (бойногыень) 2-3 хурга зайтайгаар һэтэлдэг һэн. Тэрэнь эдэгэхэдээ, ами аминдаа шодойлдоод ябаха юм. Зуун үхэр бүриин нэгэ бойног гаргадаг байгаа.
Тамга табилга
Адуутай айлнууд адууһанайнгаа зүүн гуяда гү, али ташаа-да тамга дарадаг һэн. Түмэрөөр хэһэн тамгые галда шад улаан болотор халаагаад, адууһанайнгаа гуя, ташааень хайрадаг байгаа. Хёрбоһоной үнэр гутаад лэ, тамга дарагдаа ха юм даа. Түхэреэн горьё, хас, ошор, «а», «ба», «ха» гэжэ монгол болон «га», «ха» гэжэ түбэд үзэгүүдээр хэһэн ондо ондоо тамгануудтай байһан юм.
