Буряадууд үшөө 17-дохи зуун жэлэй эсэсһээ оршуулгын ажал эрхилжэ эхилээ гээд эрдэмтэд мүнөө баримтална. Тиихэдэ хуушан монгол хэлэн дээрэ буддын шажанай зохёолнууд оршуулагдажа эхилһэн түүхэтэй. Оршуулгын ажалай хүгжэлтын удаадахи шата – буряад хэлэтэ хэблэлнүүд гарадаг болоо. 1921 оной эхиндэ Шэтэдэ «Шэнэ байдал» гэһэн түрүүшын буряад хэлэтэ газетэ «нара хараа». 1923 онһоо «Буряад-Монголой үнэн» хэблэгдэжэ эхилээ. Агада 1947 онһоо «Агинская правда» газетын дубляжна «Агын үнэн», 1989 онһоо бэеэ дааһан «Толон» һонинууд гарадаг болоо. Эдэ хэблэлнүүдэй буряад литературна хэлэнэй, тэрэ тоодо оршуулгын ажаябуулгын хүгжэлтэдэ түлхисэ үгэһэниинь ойлгосотой.
Нэгэ хэлэнһээ ондоо хэлэндэ оршуулһан нилээд ехэ хэмжээнэй мэдээсэл олондо мэдээсэдэг хэрэгсэлнүүдээр дамжуулагдадаг гээшэ. Юрын лэ һүүлэй һонин дуулгаһан мэдээсэлнүүдһээ гадна албан ёһоной тэмдэглэлнүүдые, интервью болон зураглалнуудые бэлэдхэл оршуулгаһаа эхилдэг. Тиихэдээ ажаһуудалай бүхы һалбариин: ниигэмэй, политикын, экономикын, соёлой, эрдэм ухаанай, шажанай тала харуулһан байдаг. Сагай эрилтээр ниитын ажабайдалда үдэр бүри хубилалтанууд болоно ха юм. Тэдэ хубилалтануудые тэмдэглэһэн шэнэ үгэнүүд үдэрһөө үдэртэ бии болоно. Эдэ үгэнүүдтэй нэн түрүүн сэтгүүлшэд ушардаг: хаана юун болоноб гэжэ һүүлэй һонинуудтай танилсуулха ажалтай.
Энэ талаар буряад хэлэтэ сэтгүүлшэдтэ олон тоото бэрхэшээлнүүд ушардаг юм. Юундэб гэхэдэ, түрэл хэлэн дээрэмнай абаһаар лэ оршуулжархиха бэлэн ойлгосонууд, нэрэ томьёонууд байдаггүй. Эндэ гол хоёр шалтагаан тодорхойлхоор. Нэгэдэхеэр, литературна буряад хэлэн залуу, 90-ээд лэ жэлэй түүхэтэй, бэшэлгынь дүрим гол түлэб ород хэлэнэй нүлөөн доро зохёогдоһон, оршуулга болгоомжотойгоор хэхээр юм. Хоёрдохёор, түрэл хэлэмнай дэлхэйн үгы боложо байһан хэлэнүүдэй тоодо оронхой. Тиимэһээ мүнөөдэрэй эгээл хүндүүлхэй асуудалнуудай нэгэн – үндэһэн хэлэеэ зандань үлөөхэ, дэлгэрүүлхэ, хүгжөөхэ ажал түбхын түрүүн хэгдэхэ ёһотой. Хойто үеынхидтөө дамжуулха уг гарбалаа, үндэһэн соёлоо алдангаа алдажархихагүйн түлөө хэлэеэ хүгжөөхэ ёһотойбди гэжэ мүнөө үргэлжэ бэшэгдэдэг, хэлэгдэдэг гээшэ. Глобализаци болоно, дэлхэйн дэлгүүртэ шэлжэн оронобди. Энэ нэгэ талаараа һайн: дэлхэйн туйлалтануудые, шэнэ онол аргануудые хэрэглэжэ, хүнэй ажаһуудалай шанар улам һайжарна. Нүгөө талаһаань абабал, бүхы хүн түрэлтэнэй ажаһуудалай нэгэ янзын, нэгэ журамтай, арадуудай соёлой адли, нэгэ түхэлтэй болобол, манай арад шэнги үсөөн зотой арадууд үндэһэн соёлоо, заншалаа, хэлэеэ һаяын ерээдүйдэ алдажа магад. «Хэлэеэ алдаһан арад – арад бэшэ» гэжэ мэдээжэ.
Буряад литературна хэлэн нилээд хүгжэнхэй. Энэ хэлэн дээрэ олон жанрай уран зохёол – прозо, шүлэглэмэл зохёол, зүжэгүүд бэшэгдэнэ. «Буряад үнэн», «Толон», «Усть-Ордын үнэн» г.м. һонинууд гарана, «Байгал» сэтгүүл хэблэгдэнэ, Буряадай, Агын телевидени, Буряад ФМ-радио дамжуулгануудые бэлдэнэ, Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай драмын театр, Агада «Амар сайн» театр болон олон тоото аймагуудай театрнууд ажаллана. Эдэ эмхи зургаануудта хүдэлэгшэд – ородһоо буряад хэлэндэ оршуулгатай үдэр бүри ушардаг мэргэжэлтэд. Тиимэһээ ородһоо буряадта оршуулагшад зандаа олон болоно, зүгөөр тэдэнэй дүй дүршэлэй согсологдодоггүйнь харамтай.
«Толон» һониной сэтгүүлшэд ниитын болон политикын хэрэглэмжэдэ бии болоһон шэнэ үгэнүүдые өөһэдөөл оршуулдаг. Жэшээнь, Администрация округа – тойрогой Захиргаан, Собрание представителей Агинского Бурятского округа – Агын Буряадай тойрогой Түлөөлэгшэдэй суглаан, городской округ – хотын тойрог, представитель от исполнительного органа государственной власти Забайкальского края – Үбэр Байгалай хизаарай гүрэнэй засагай гүйсэдхэхы зургаанай түлөөлэгшэ г.м.
(Үргэлжэлэлынь "Толон" һониной 39-дэхи дугаарта уншахада болохо).
Дарима БАЗАРОВА.
