Эртэ үглөөгүүр Улаан-Үдэ хотын үйлсөөр буряад дэгэлээ үмдэһэн, һурша номоо бариһан мэргэшүүл мүрысөөнэй болохо газар руу шамдуухан алхалалданад. Буряад Уласай түб стадион дээрэ зураахайнууд бэлдээтэй. Нютаг нугануудай, аймагуудай эгээл мэргэшүүл сугларжа, һураа табижа, ластии тудахаяа зоринхойнууд, мүрысөөгөө удангүй эхилээ һэн. Хитадай Шэнэхээнэй, Буряад Уласай, Эрхүүгэй можын, Үбэр Байгалай хизаарай, Москва хотын мэргэшүүл суглараа. Һур харбалга болбол буряад-монгол туургата арадуудай эгээл дуратай ба hонирхолтой нааданай нэгэн гэжэ зон хэлсэдэг байха. Эбэр номоор hур харбахаяа 420 хүйхэр мэргэшүүл хабаадаа. Бүгэдэ буряадай «Алтаргана» нааданда оройлhон, «Зунай наадан», «Сурхарбаан» спартакиадануудай урда нааданда болон бусад мүрысөөнүүдтэ мэргэн баатарнууд болоhон зон мэргэнээ элирүүлээ бшуу. Эхэнэрнүүд ба эрэшүүл ээлжэлэн, һураа шэнхинүүлжэл мэдэнэ. Заримашуулай һур бүлэн дайраад, саашаа һүрэшэнэ. Нүгөө зариманай харбахада, ластии тудажа бууна. «Бара-оо, бара-оо даа, бара-оо, бара-оо даа, хүй-хэрэй мэргэн!» гэлдэжэ, баршад ута гэгшээр хоолойгоо татажа, барлажа эхилнэ. Тиихэдэ зарим тамиршадай hурша бүлэн дээгүүр гараад, ара хажуудань буушана. Һур харбаашадай хэлэн дээрэ «дабаа» гэжэ хэлэгдэдэг. Нэгэ зарим тамиршадай һурша зураахай хүрэнгүй, газарта буу-шана. Энээниие «унаа» гэжэ ойлгонобди. Мүн һуршын зураахай соо буугаад, халхабша дээгүүр hүрөөд гарашоо hаань, «харьяа» гэжэ шүүгшэд тайлбарилна. Тиигээд һуршын хэдэн бүлэн тудаад, зураахай сооhоо гараагүйе «забһараа» гэлдэнэ. Тиибэ-яабашье хабаадагшадай дундаһаа хүйхэрэй мэргэшүүл шалгараа.
Һур харбаанай үедэ Үбэр Байгалай хизаарай һуршадай ахамад ударидагша, Россиин габьяата һоригшо Баир Цырендоржиевһаа мүрысөөнэй дүн-гөөр һонирхон һурабаб. Тэрэ иигэжэ хөөрэбэ: «Алтаргана 2026» нааданда эрхимээр хабаадахын тула манай хизаарай һуршад һайн бэлэдхэл хээ. Эрхим һуршадые элирүүлгын олон мүрысөөнүүд үнгэргэгдөө. Зүдхэлиин «Угсаахай» профилакторидо, Шулуутайда можын мүрысөөнүүд болоо. «Алтаргана» нааданай хоёр удаа абарга һуршан болоһон, суута мэргэн ябаһан Дугар Гармажапов, һуршадай аха нүхэр, бултанаймнай багша ябаһан РСФСР-эй габьяата һоригшо Дашинима Норбоев ба һур харбалгаар уласхоорондын классай тамирай мастер Лхама Бадмажапова гэгшэдэй мүнхэ дурасхаалда зорюулһан мүрысөөнүүд болоо һэн. Мүнөө үедэ эбэр номоор бэрхээр харбажа ябаһан, урдаа хараха һуршаднай тэдэ мүрысөөнүүдтэ барандаа хабаадаа. Гэхэдэ, «Алтаргана» нааданда эрхимэй эрхимүүд хабаададаг гээшэ ааб даа. Бүгэдэ буряадай наадан энэ Улаан-Үдэ хотодо эмхидхэгдэнэ, Агаһаамнай 800 модо холо оршодог газар. Һуршад аргатайл һаа, бултадаа хабаадагты гэжэ хэлээбди. Барандаа хабаадаха дуратай байһаниинь эли. Ага тосхоной, Агын, Могойтын, Дулдаргын тойрогуудай 7-7 тамиршадые даахабди гэжэ Агын Буряадай тойрогой Захиргаанай мэргэжэлтэд хэлэһэн байна. Эндэ Шэтэ хотын, Забайкальск тосхоной һуршад ерээ. Хамта гуша гаран һуршаднай тойрогой захиргаанай тэдхэмжэ доро ябаа. Бэшэн өөһэдын арга боломжоор хабаадаа. Бүхыдөө Үбэр Байгалай хизаараа 120 гаран һуршад түлөөлөө. Харин Буряад Улас 200 гаран һуршадаа нааданда табяа бшуу. Шэнэхээн нютагай олон тамиршад харбаа. Ехэнхинь Улаан-Үдэ хото дээрэ ажаһуудаг. Москва хотоһоо «Уряал» можо түрүүшынхеэ мүрысөөндэ хабаадаа. Тус можын бүридэл харахада, энэ можо соо хахадһаа олонхинь агынхиднай байгаа. Можо бүхэндэ нэрэ солотой, урда жэлнүүдтэ «Алтаргана» наада шүүhэн абьяас бэлигтэй тамиршад нютагуудаа түлөөлөө. Нютагаймнай харбаашад эгээл шанга байгаа гээд тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Зарим тэдыень нэрлэбэл, Шенберг Мункуев, Арюна Молонова, Болот Ринчинов, Чимдык Норбоцыренов, Бүргэд Ринчинов, Аягма Болотова г.м. һуршад манай найдал байгаа бшуу. Хэзээшье, хүн бүхэндэ үдэрэй талаан гэжэ байдаг. Һайнаар харбахаб гэжэ һанахадаш, болохогүй, аза талаан буруутаха. Мүрысөөнэй онсо илгаанууд дээрэ тогтоходо, һуршад хуйха номонуудаар харбаа. Хабаадагшад һураа һурабшалаад харбадаг гээшэ. Манай агынхид, Буряад Уласай, Эрхүүгэй можын тамиршад хуйха номоор харбадаг байна. Манай мэргэшүүл диилэнхидээ бэлигтэй уран гартан, һуршан ябаһан Баясхалан Цыбенжаповай зохёоһон хуйха номоор харбадаг юм. Баясхалан Номтоевичой оньһото һурша номодо патент хэхэ шухала болонхой. Агадамнай эбэр номоор харбадаг хүн үсөөн юм. Тиибэшье «Алтарганада» эбэр номонуудаар мүрысөө. Нааданда сува харбаан (хубиин) ба можын мүрысөөн болоо. Хуйха номоор эхэнэрнүүд ба эрэшүүл харбажа, түрэл можынгоо нэрэ хүндые дээгүүр хамгаалхые оролдоо. Харбаашад 45 ба 30 метрнүүдтэ харбаа. Мүрысөө хаража байхадаа, нютагаймнай тамиршад булюу һайнаар харбаа гэжэ һа-нааб.
Баршадай дунда аминдаа мүрысөөн болоо. Манай хизаарай баршад ээлжэлэн, бараяа татажал мэдээ. Абаргануудай мүрысөөндэ найман эрхим һуршадай зургааниинь Агымнай тамиршад байба. Энэ эрхим үрэ дүн болоно. Һүүлэй һүүлдэ минии шаби Булат Дугаровай финалда гарахада хүхилдөөбди. Гол харбаанда Буряад Уласай тамиршантай гараа. Буладай табиһан һур бүлэн тудана. Заримдаа харьяад ябашана. Маанадаа нилээд мэгдэхээгээ даа. Буладай аба Аюша Дугаров бидэ хоёр бэшэ нютагайхидтал адли маани мэгзэмээ уншажал байгаабди. Онохогүйдэнь сухалдаад, уурлаадшье үзөөбди. Талаан болоходоо, Буряад Уласай һуршан баһа алдаа. Би Буладые шүүхэ гэжэ юундэб даа тухайлаад байгааб. Буладай һүүлшын һураа табихадань, тэрэнь оножо буугаа. Буряад Уласай тамиршан харбан гэхэдээ, оноогүй. Одоол ехээр хүхилдэхэ, баярлаха гээшэмнай. Бэрхэш даа, Булат! Омогорхонобди. Булат ехэ оролдодог, урагшаа һанаатай, зориһоноо бэелүүлхэ гэжэ шармайдаг. Тэрэ арбан хоёртой байхадаа, һур харбалгын секцидэ ябажа эхилһэн, түрүүн абадаа заалгаһан юм. Яагаад зүбөөр годли барижа, хүбшыень татахаб гэжэ түрүүн һураа. Удангүй номын хүбшэнүүдые татажа, һур шууяса табюулдаг болоо. Һүүлдэ намда ерээ һэн. Таба, зургаан жэл Булат дээдэ гарай һуршан боложо шадаа. Буладай аба Аюша Дугаров 2016 ондо Улаан-Үдэ хотодо үнгэргэгдэһэн «Алтаргана» нааданда абарга мэргэн болоһон байна».
