Официальный сайт Всебурятской газеты "Толон"

   Малша буряад арадай морин эрдэни эзэеэ хаанашье хүрэтэр хүргэхэ, юунһээшье аршалха аргатай. Хүнгэн хүлтэй, шэрхи, хурдан хүлэгһөө дээрэ юумэн байгаагүй. Тиимэһээ мориёо магтадаг, тоног зэмсэгыень багаһаа хэжэ һурадаг байгаа. «Алтаргана» нааданай үедэ эмхидхэгдэһэн мүрысөөн нүү-дэлшэ арадай соёл, заншал, урлал, ажал һэргээхэ гэһэн шухала үүргэтэй гээшэ. Тус мүрысөөн 2022 ондо Агада үнгэргэгдэһэн «Алтаргана» нааданда түрүү-шынхеэ эмхидхэгдээ һэн.
   Энэ мүрысөө байгуулха, эмхидхэхэ талаар үүсхэл гаргаһан, тэрэ үедэ Үбэр Байгалай хизаарай буряад соёл хүгжөөлгын түбэй захирал ябаһан, мүнөө хизаарай соёлой болон арадай уран бэлигэй һуралсалай-онол аргын түбэй заншалта соёлоор методист Сэсэг Норполовагай хэлэһээр, «Морин эрдэни» мү-рысөөн монгол туургата арадуудта гүн удхатай гээшэ. Эгээ түрүүн Үбэр Байгалай хизаарта багахан харалга-мүрысөөн боложо мүндэлһэн. Хожомынь «Морин эрдэни» гэһэн түсэл гүрэнэй хэмжээндэ шалгаржа, «Россия: этнический комфорт» гэһэн үндэһэн соёлой шухала программаар бүхэроссиин мүрысөөнэй лауреат болоһон.
   Мориной тоног зэмсэг бүтээхэ, дархалха, урлаха гээшэ үеын үеһөө дамжуулагдадаг урлал, заншал болоно бшуу. «Морин эрдэни» мүрысөөн мори гоёодог, мориной тоног зэмсэг бүтээдэг дархашуулай бэлиг шадабари олондо харуулха, мэдүүлхэ зорилготой. Мүрысөөндэ табигдаһан эмээл бүхэн ба бусад зүйлнүүд юрын бүтээл бэшэ, харин буряад арадай ёһо заншал, уран урлал, шэнэ сагай амисхал харуулна. Эмээл бүтээлгэ хадаа нарин хэрэг гээшэ. Тоног зэмсэг урлахада, арһан, һэеы, модон, түмэр, бүд болон үнэтэ зүйлнүүд хэрэгтэй болодог.
   «Морин эрдэни» мүрысөөнэй шүүгшэдэй түрүүлэгшэ, Буряад Уласай габьяата урлал шэнжэлэгшэ, урлал шэнжэлэлгын кандидат, соёлой баялигуудай талаар мэргэжэлтэн Лариса Николаева мүрысөөнэй зорилгонуудые тодорхойлжо үгөө. Элирхэйлхэдэ, мориной шэмэглэл ба тоног зэмсэг бүтээхэ заншал сахилгада ба хүгжөөлгэдэ туһа хүргэхэ, хэдэн зуун жэлэй арадай соёл сахин хамгаалгын мүнөө үеын байдал харуулха; буряад арадай уран бэлигэй урданай заншал һэргээхэ, хүгжөөхэ; мүнөө үедэ ургажа ябаһан залуушуулда мориной шэмэглэл гээшэ юун бэ, ямар удхатайб гэжэ мэдүүлхэ; мориной шэмэглэл ба тоног зэмсэг хэдэг бэлигтэй дархашуулые элирүүлхэ ба тэдэниие дэмжэхэ; ниитэ зониие буряад арадай үндэһэн урлалда, ёһо заншалда хабаадуулха г.м.
   Мүрысөөндэ Россиин нютаг можонуудай, Шэнэхээнэй хабаадагшад уран бүтээлнүүдээ дэлгээгээ. Гар урлалай дархашуул мориной зэр зэмсэгүүдтэй буряад эмээл эмхидхэгшэдэй гү, али өөрынгөө мориндо тохожо харуулаа. Мүрысөөндэ заншалта буряад хубсаһатай хабаадагша бүтээлээ буряад хэлэн дээрээ хамгаалаа.
   Мүрысөөнэй үнгэргэгдэһэн газарта сэргэ табигданхай байгаа. Хабаадагшадта сэгнэлгын ямар эрилтэнүүд табигдааб гэхэдэ, мориной тоног зэмсэгүүд булта байха; мориной шэмэглэл ба тоног зэмсэг бүтээхэ заншалта маяг сахиха; мориной тоног тааруу, хэрэглэхэдэ таатай бүтээлнүүд уран һайханаар гоёон шэмэглэһэн байха г.м. болоно.
   Уданшьегүй харалга-мүрысөөн эхиеэ абаа. «Морин эрдэни» мүрысөөндэ 13 хүлэг сэргэдэ уягдажа, гоёлой тоног зэмсэгүүдээ яларуулан байгаа. Мориной заһалай мүрысөөндэ хабаадагшад өөрынгөө дархалһан буряад эмээл, хомууд, хударга, хүмэлдэргэ гэхэ мэтые харуулаа. Тэдэ урданай урлалай ёһо баримталжа, өөрынгөө гараар аргагүй гоё буряад эмээлнүүдые дархалһан байна. Эдэ бүгэдэ нарин ажалнуудай шанар шүүгшэд анхаран хараа.
Хабаадагшадай дунда Агын Буряадай тойрогһоо табан уран гартан бүтээлнүүдээ харуулаа. Хэд бэ гэбэл: Аюр Цыренов (Хойто-Ага), Болот Аюшиев (Хила), Норбо Басагадаев (Будалан), Балта Анчикдоржиев (Зүдхэли), Ринчин Эрдынеев (Амидхааша). Нютагаймнай түлөөлэгшэд мориной тоног зэмсэг тухай тодорхойгоор хөөрөө. Мүрысөөндэ бэлэдхэл хэхэдээ, моридойнгоо эмээл, тоног зэмсэг жэншэдгүй һайнаар ёһо гурим соонь бүтээгээ, заһаа. Могойтын тойрогой Ага-Хангил һууринһаа гарбалтай Агын дасанай зурхайша лама Ринчин Эрдынеев урданай урлалай ёһо баримталжа, өөрынгөө гараар аргагүй гоё буряад эмээл дархалһан байна. Бүхы гоёолтонуудыень мүнгөөр хэбтэ сохижо бүтээгээ бшуу. Тиихэдээ эмээлдээ мүн-гэн тоборюулга, гоёолтонуудые уранаар таблажа һуулгаа. Санаартан Ивалгада уран дарханай һургуули дүүргэһэн. Ага-Хангил нютагай Үльдиргэдэ хүүдинсэтэй байһан эмээлшэ дархан Этигэлэй Ринчин нагаса элинсэгынь юм. Тэрэнэй уран ажал шүүгшэдтэ һайхашаагдажа, лауреадай нэрэ зэргэ олгогдоо. Дархан угай дүрбэдэхи үеын – Ринчин ламын лауреадай нэрэ зэргэдэ хүртэһэниинь гайхалгүй.
   Мориной заһалай мүрысөөндэ Могойтын тойрогой Болот Аюшиев өөрынгөө дархалһан буряад эмээлнүүдые, хомууд, тоног зэмсэгүүдые харуулаа. Аюшиевтэнэй бүлэ иимэ харалга-мүрысөөнүүдтэ үри хүүгэдээ, аша зээнэрээ хабаадуулдаг заншалтай. Үри һадаһадайнь дундаһаа эмээлшэ дархан абынгаа хэрэг үргэлжэлүүлхэ хүнүүд гаражал байхань болтогой гэжэ шүүгшэд тэмдэглээ.
   Эрхүүгэй можын Оһын аймагай Юрий Михайлов Байгал шадарай буряадуудай эмээл тухай нютаг хэлээрээ иигэжэ хөөрөө һэн: «Би багадаа үбгэ эсэгэтэеэ мори тэргээр түлеэндэ, уһанда, үбһэндэ ябалсадаг байгааб, мориндо дуратай һэнби. Томо болоод, агнуурида морёор гарахаш. Урдань дархашуул тэргэ, шарга модоор хэдэг байһан ха юм. Эмээлэй гоёолтонуудые ялагар түмэрөөр хэдэгбди. Мориной тоног зэмсэг сэсэг, хониной эбэр, тэбхэр, түхэреэн г.м. угалзануудаар шэмэглэгдэдэг».
   Эрхүүгэйхид моринойнгоо хүзүүндэ гонзогор түхэлтэй, хонхо шэнги түмэр зүүдхэл зүүдэг байна. Тэрэнь зугаа нааданда ошоходонь, ханхинан, шэнхинэн, холоһоо дуулдадаг ха.
   Шэнэхээн нютагайхидаа түлөөлһэн, залууһаа мори һургаһан боохой хуасай омогой Сүхэбаатар аха мориной тоног зэмсэг тухай тодорхойгоор хөөрөөд, мориной хүлһөө шүдэр яагаад мулталхаб, адуу яагаад ургалхаб гэжэ харуулжа үгөө. Тиихэдэ морин дээрэ хүнгэхэнөөр мордожо, урга баряад ябаа. Сүхэбаатар аха тоонто уялааһаа эхилээд, хазаарай хансаабша, бүтүү, ута жолоо, үргэнэй татааһан гэхэ мэтэ тухай тодорхойгоор хөөрөөд, мориной соло дуудаа һэн. Сүхэбаатар ахын элинсэг хулинсаг Агын Буряадай тойрогой Һүдэнтэ һайхан нютагай байһан. Үнгэрэгшэ зуун жэлэй эхиндэ хашалган хамалган соогуур урагшаа шэнэ бууса бэдэржэ гараһан түүхэтэй. Һүдэнтын Дулмажабай Базардаша гэжэ дүтынгөө түрэлтэй олон жэлдэ харилсажа байһан. Мүнөө Сүхэбаатар аха Базардаша ахын Баир хүбүүнтэй «Алтаргана» нааданда дүтөөр танилсажа, холбоо барисагаа бэхижүүлээ. Тэрэнь Ивалгын аймагай Доодо Ивалга нютагта ажаһуудаг. Гэртээ уран дарха хэдэг мастерскойтой. Тэрээн соогоо түмэрөөр эрдэниин зүйлнүүдые дархалдаг юм.
   Шэнэхээнэй үшөө нэгэ түлөөлэгшэ Сэвээн мориной зэмсэгүүдые мүрысөөндэ табяа. Залуу уран гартан урлалай ажал һаянай хэжэ эхилһэн. Шүүгшэд залуу хүнэй бүтээлнүүдые зохидшоогоод, Сэвээнэй саашанхи ажал хэрэгүүдтэ амжалта хүсэһэн байнад.
   Буряад Уласай Хяагтын аймагай үмсын хэрэг эрхилэгшэ Алексей Раднатаров хуушан эмээлнүүдые суглуулаад, шэнэлэн һэргээжэ, хүн зондо тарааха хүсэлтэй юм. Энэ мүрысөөндэ ерэхэдээ, сонгоол буряадуудай хуушан эмээлэй бүүргэ ба хубинуудые сабуугаар няагаад, шэрдээд асарһан байгаа. Хударга, дүрөөбшэ, тохом, дэбһэн, ташуур гэхэ мэтые хуу шэнээр хүүлээ, оюулаа. Энэ хүнэй буряадайнгаа заншал дэмжэжэ байһандань урмашамаар. Буряад Уласай мэдээжэ уран дархан Александр Чинбат мүнгөөр хэбтэ сохихо ажалыень (чеканка) бүтээһэн.
   Дулдаргын тойрогой Зүдхэли нютагай Балта Анчикдоржиев хамаг тоног зэмсэг өөрөө хэжэ һураһан хүн юм. Балтын угта уран гартай хүнүүд байһан. Угаа уһанда хаяагүй Балта хүбүүн өөрөө шэнжэлэл хэжэ, мориной тоног зэмсэг ямар байдаг бэ гэжэ мэдэхэ болоо. «Алтаргана» нааданда бэлдэхэдээ, хула моринойнгоо эмээл, тоног зэмсэг ёһо гурим соонь жэншэдгүй һайнаар бүтээгээ, хударгадань хүрэхэ гоё эдлэл байгаагүй. Тиимэһээ залуу малшанай шанда хүртөөгүйнь харамтай. Тиибэшье гартаа дүйтэй Балта Анчикдоржиев саашадаа «Морин эрдэни» харалга-мүрысөөндэ хабаадаха гэжэ найданабди. Хүнхэр нютагһаа уг гарбалтай, Зүдхэлиин «Родина» ажахын адуушан Балта Анчикдоржиев агта хүлэгөө иигэжэ магтаа һэн: «Байтай һайхан һамбайтай, байрын үзүүр һүүлтэй, найр бүхэндэ түрүүлдэг, улад зондоо магтуулдаг, үндэр солоёо дуудуулдаг задарюун хула азаргын түл. Жаахан монгол хээгшэ гүүнэй унаган, жабхаланта Зүдхэлиин үүлтэрэй, загал нэмэтэй (ашагтай) хула азарга, хоёр харахан нюдэниинь холо ойрые шэртэнэ. Талын дошхон гүүнэй тобир һайхан хүлэгши, эрдэнитэ хурдан хүлэгүүдэй сан солыень үргэнэб, аа-һээ, аа-һээ».
   Ивалгын аймагай Оронго нютагай эмээлшэ угай дархан, тоногшон Баярхуу Сансархуу хонгоодор буряадуудай эмээл дархалжа харуулаа. Мориной бэеын холохогүйн тула һарлагай зөөлэн нооһоор улам, жэрэм, хударга, хазаар, шүдэр хэһэн байна. Маюузын даруулга, баабар, тоборюулга гэхэ мэтэ гоёолтонуудые сагаан мүнгөөр гоёодог дархан мүн. Эхэ эсэгынгээ «буряад гоё эмээлээ тэрэл зандань, урданайхяар дархалаарай» гэһэн захяаень мартадаггүй. Баярхуу Сансархуу хуушан хэжэм (дүрөөбшэ) эмээлдээ уяад ябаа. «Юундэ энээниие абаад ябанабиб гэхэдэ, энэ хэжэм эжымни 85 наһан хүрэтэрөө абажа ябаһан. Зуун жэлэй хэжэм гэхэдэ алдуугүй. «Хожом дархан болоходоо, захяаемни һайнаар дүүргээрэй» гэжэ хэлээ һэн. Залуу ябахадаа, ойлгодоггүй байгааб. Мүнөө эжымни дээрэһээ хараад, баярлажа байгаа ёһотой. Эмээлэй бүүргэнүүдые үндэһөөр, хоёр хабтаһыень сэбэр хуһаар хэдэгби. Хангайн баялигай – бугын эбэр хабтайлгажа, бүүргын хярыень мүнгөөр гоёодогби. Юуншье ондоо болоогүй, хуушанай маягаар эмээл дархалжа, тэрэл зандань үлөөхые оролдооб. Саа-шадаа элинсэг хулинсагайнгаа дамжуулһан уран бэлигыень даган абажа, сонгоолнуудай эмээл хэжэ ябахаб», - гэжэ тэрэ хөөрэбэ.
   Агын тойрогой Будалан нютагай Норбо Басагадаев мориндоо тохожо ябаһан буряад эмээл мүрысөөндэ асаржа харуулаа. Тэрэ буряад эмээлээ һэргээгээд, хазаар, шүдэр, ташуур гэхэ мэтые асараа. «Мүрысөөндэ хабаадажа, ехэ юумэ мэдэхэ болоһондоо баяртай байнаб. Бүһэтэй хүнэй эмээлэй бүүргын малаабша гоёолтогүй байха. Дэбһэнэй можо дээрэ тоборюулга хэжэ татуулдаг, гоёоһон түхэреэниинь тууба гээшэ. Буряад эмээл хансаабшаһаа эхилээд, хуу мүнгэн гоёолтотой байха. Баабарһаа ганзага гарана. Урданай буряадууд басаганайнгаа хадамда ошоходо, тон түрүүн эмээл заһажа үгөөд, һүүлээрнь заһал оёжо үгэдэг байгаа», - гэжэ тэрэ хэлээ һэн.
   Эрхүүгэй можын Юрий Михайлов, Улаан-Үдэ хотын Алла Павлова баһал лауреадууд болоо. Дээрэ нэрлэгдэһэн зоной бүтээһэн мориной тоног зэмсэгүүд үндэрөөр сэгнэгдэжэ, буряад эмээл уранаар дархалһан хүнүүдтэ 70000 түхэриг мүнгэн шангууд, баталамжанууд, медальнууд барюулагдаа һэн.
Иигэжэ элинсэг эсэгэнэрэйнгээ хэрэг эрхимээр үргэлжэлүүлжэ ябаһан дархашуулые, «Морин эрдэни» мүрысөө үүсхэжэ эмхидхэһэн хүнүүдые магтахаар байна даа.

You have no rights to post comments