Эдэрмэг нютаг Хэжэнгэ голой (Худанда ородог) зүүн эрьедэ Нарин-Шэбэр голой адагта, аймагай түб Хэжэнгэһээ 25 модо зайда оршодог. Улаан-Үдэ хүрэтэр Загарайн аймагаар ошоходо, 220 модо зайтай, Хори нютагаар – 245 модо зай болодог юм. Үбэр Байгалай хизаарай Хёлгын тойрогой түмэр харгын Бада станци хүрэтэр 55 модо зайтай.
Топонимикын шэнжэлэлгээр ба домогоор энэ һайхан газар географическа ландшафтһаа боложо, «доболиг зураасай», али «арзагар» гээд оршуулагдадаг юм.
Муниципальна байгуулалтын бүридэлдэ Хөөрхэ (Куорка), Эдэрмэг ба Леоновко – 3 һуурин ородог. 2026 оной январиин 1-эй баримтаар, һомондо 668 хүн ажаһуудаг, 161 үрхэтэ айл, 81 үмсын ажахы тоологдоно.
40070 гектартай «Кижингинский заказник» Дээдэ Хэжэнгын һомоной дэбисхэр дээгүүр гарадаг, Манай-Ажильское гэжэ хүрин нүүрһэнэй уурхай, Хужарта гэжэ нуур бии.
Загарайн аймагай Новая Брянь нютагһаа ехэ түймэрэй һүүлээр зөөжэ ерэһэн шэмээшэгүүд Леоновко нютаг 1918 ондо байгуулһан. Хэжэнгэ голой эрьедэ эгээ түрүүн Агей Леонов ерэжэ, гэрээ табиһан түүхэтэй. Тэрэнэй нэрээр нютаг нэрлэгдэһэн. Хэжэнгын аймагта Леоновко һуурин түрүүшын ородсэлеэн болоно. Анханда шэмээшэгүүдэй ажаһуудаг Вознесеновкэ гэжэ һуурин баһа Дээдэ Хэжэнгын һомондо ородог байһан. Архивай дансаар, 1789 ондо байгуу-лагдаһан ха. Һүүлдэ Вознесеновкын хажууда уурхайн тосхон бии боложо, 1920 ондо мүнөөнэй Новокижингинск тосхоной эхи табигдаһан юм. Тэндэ флюорит-бериллиевэ ехэ уурхай бии. Совет үедэ ехээр ашаглагдажа байһанаа, колхоз, совхозуудай һандархада, хаагдаһан байна. Мүнөө тэндэ ГОК баригдана. Ермаковско флюорит-бериллиевэ уурхай Россиин эгээ томо уурхайнуудай нэгэн юм. Тус ГОК 2027 ондо нээгдэхэ түсэбтэй.
Анханда Хөөрхэ, Эдэрмэг, Леоновко ба Вознесеновкэ – 4 һууринһаа бүридэһэн «Первомайский» гэжэ Хэжэнгын аймагай эгээ ехэ хонин ажахытай совхоз байһан. 1991 ондо совхозой һандарха үедэ 11 мянган хонитой байһан. Мүнөө гурбан һуурин Дээдэ Хэжэнгын һомондо ородог.
Леоновко ба Вознесеновкэ нютагуудта һаалинууд хүдэлһэн. Тэндэ мэдээжэ болоһон ород һаалишад, трактористнууд болон комбайнернууд олон байһан. Жэшээнь, Буряад-Монгол АССР-эй Леоновко һууринай суута түрүү һаалишан Агафья Мясникова уласаа түлөөлжэ, Москвада И.Сталинтай ажахы хүгжөөхэ тухай хөөрэлдэһэн. Тэрэ ажалдаа амжалта туйлаһанай түлөө Ленинэй орденоор шагнагдаһан юм.
Мүнөөдэрэй ажабайдал
Хэбэд номхон Хэжэнгын тала дайда хизааргүй нэмжынэ. Жэгдэхэн тала дайдаарнь тобир тарган үхэр, хонин, адуун аажамханаар бэлшэнэ. Намдуухан ажабайдалынь өөрынгөө алхамаар гэшхэлһэн мэтэ. Дээдэ Хэжэнгын бүхы һуурингуудайнь талмай хамтадаа 53498 гектар болодог.
Эдэрмэгтэ ба Леоновкодо дунда һургуулинууд, Эдэрмэгтэ хүүгэдэй сэсэрлиг бии. Бүхы 3 һууриндань хүдөөгэй соёлой байшан бии, номой сан болон наймаанууд хүдэлдэг. Харамтайнь гэхэдэ, жэлһээ жэлдэ ажаһуугшадай, һурагшадай, багашуулай тоо үсөөн болоно. Мүнөө жэл Эдэрмэгэй дунда һургуулида 32 хүүгэд һурана, хүүгэдэй сэсэрлигтэ элдэб наһанай 6 хүүгэд ябана. Эдэрмэгэй ФАП-та ажаһуугшадай элүүр энхые 1 фельдшер сахидаг. Соёлой байшанда 4 хүн ажаллана. Эдэрмэгтэ 3 худаг хүдэлнэ.
«Олонхи ажаһуугшаднай үм-сөөрөө үхэр, хони, адуу, шубуудые тэжээдэг, огородой эдеэ хоол ургуулдаг. Хони үдхэдэг 2, үхэр мал харадаг 6 үмсын хамһабариин ажахы бии.
Һүүлшын 10 жэлдэ Дээдэ Хэжэнгын дунда һургуулида тамирай танхим баригдаһан. Эдэрмэгтэ «1000 дворов» федеральна программаар тамирай хотохон, элдэб наһанай хүүгэдэй наадаха талмай зохёогдоһон. ТОС-ууднай эрхимээр хүдэлдэг. ТОС-уудай хүсөөр барилдаашадай һэеы гэр, хүүгэдэй талмайнууд баригдаһан, худагууд заһагдаһан. Дээдэ Хэжэнгын дунда һургуулиин тамирай танхимай барилгада ехэ туһа үзүүлэгдэһэн, нютагаа болбосон түхэлтэй болголгодо ажалнуудые үнгэргэгдэгбди», - гэжэ «Дээдэ Хэжэнгын һомон» хүдөө һууринай захиргаанай толгойлогшын уялга саг зуура дүүргэгшэ Дарима Насибова хөөрөө.
Эдэрмэгэй 9 үйлсэ Хэжэнгэ ошодог ехэ харгын хоёр тээ үргэлжэлнэ. Нютаг соонь ариг сэбэр.
Эдэрмэгэйхид нютагайнгаа түүхэдэ анхаралтайгаар хандадаг байна. 1930 ондо нюдарган баяшуулай гарһаа хосорһон 6 коммунарнуудта, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда алдалан унаһан сэрэгшэдтэ, Эсэгын дайнай ба дайнай ара талын ветерануудта болон сэрэгэй тусхай үйлэ хэрэгтэ алдалан унаһан сэрэгшэдтэ зорюулагдаһан дурасхаалта хүшөөнүүд бии.
Нютагаа суурхуулагшад
Эдэрмэг нютаг талаан бэлигтэй хүнүүдээр баян. Энэ хадаа буряадай эгээ түрүүшын агууехэ уран зохёолшо, драматург, поэт Хоца Намсараевай түрэһэн нютаг юм. Буряад совет уран зохёолой хүгжэлтын эхи табигшадай нэгэн болохо зохёолшын 100 жэлэй ойдо 1989 ондо Буряад Уласта, түрэһэн нютагтань хэмжээ ябуулганууд үнгэргэгдэһэн байна. Тиихэдэ нютагай баруун урда уран зохёолшодо зорюулагдаһан 5 ханатай томо модон музей баригдаһан. Соёлой байшанда Эдэрмэгэй арадай театр байгуулагдаа. Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад драмын театрай ахамад режиссёр Фёдор Сахиров ерэжэ, нютагай ажалшад, багшанар болон залуушуулые хабаадуулжа, «Будамшуу» зүжэг эгээ түрүүн табиһан. Тэрэ сагһаа хойшо Эдэрмэгэй арадай театр өөрын түүхэтэй, мүнөө болотор хүдэлдэг. «Театральная весна» фестивальда заатагүй хабаададаг, «арадай» нэрэ зэргэеэ дээрэ үргөөд ябадаг. «Бүһэтэй хүнэй эрхим дүрэ», «Эхэнэр хүнэй эрхим дүрэ» нэрэ зэргэнүүдтэ ходо хүртэжэ, амжалтатай ажаллаһаар юм. Дунда һургуулиин буряад хэлэнэй таһалга жэгтэй гоёор зохёогдоһон.
Хоца Намсараевта зорюу-лагдаһан хүшөөнүүд Эдэрмэгэй соёлой байшанай, музейн урда табигданхай. Һургуулиин урда байһан 3-дахи хүшөө Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Хэжэнгын 1-дэхи дунда һургуулиин газаа абаашажа табигдаһан байна.
Буряад совет зохёолой хүгжэлтын эхиндэ байһан уран шүлэгшэн Бато Базарон 1920-ёод онуудай хоёрдохи хахадта лирическэ шэглэлтэй шүлэглэмэл зохёолнуудые бэшэһэн түрүүшүүлэй нэгэн юм. «Сэлэнгын үер», «Элдин сагай эдиршүүл», «Майн үглөөгүүр», «Алтан гадаһан», «Зургаанай зам» шүлэгэй суглуулбаринуудай автор юм. Гадна найруулгануудые, 1 акттай пьесэнүүдые бэшэһэн. А.Пушкинай, Н.Некрасовай, Н.Кольцовой, М.Лермонтовэй шүлэгүүдые, Мамин-Сибирягай «Алёнушкины сказки», Г.Николаевай «Жатва» роман оршуулһан.
Композитор Жигжит Батуев Дандар Аюшеевтэй болон Бау Ямпиловтай Буряадай мэргэжэлтэ хүгжэмэй һургуулиин эхи табигшадай нэгэн юм.
Буряад драмын гүрэнэй академическэ театрай онсо бэлигтэй артист Дагба Дондуков үндэһэтэнэй заншал харуулһан һаруул олон дүрэнүүдые наадаһан. Мүн «Пржевальский», «Песня табунщика», «Последний угон», «Стеклянные бусы» кинофильмуудта наадаһан байна. Буряад АССР-эй, РСФСР-эй габьяата болон СССР-эй арадай артист болоһон юм.
Цыден Дамдинов – Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад драмын гүрэнэй академическэ театр байгуулагшадай нэгэн. Буряад-Монгол АССР-эй габьяата артист, «Хүндэлэлэй тэмдэг» орденоор шагнагдаһан.
Эдэрмэг нютагһаа совет намай ба гүрэнэй гайхамшагта ажаябуулагшад гараһан юм. Тэдэнэй дунда Буряадай эрдэм һуралсалай һалбарида хүдэлһэн 2 сайдууд бии. Арадай хорооной комиссар-нууд хоюулаа үзэг бэшэг мэдэхэгүй байдал усадхалгада, Буряад Уласай совет үеын һуралсалай системэ байгуулгада ехэ нүлөө үзүүлһэн, харин 1938 ондо хамалганда абтаһан байна.
Ирилто Дампилон (1904-1938) – 1930-аад онуудта Буряад-Монгол АССР-эй Гэгээрэлэй арадай хороониие хүтэлбэрилһэн.
Дугаржап Донгидон (1904-1938) 1935-1937 онуудта Буряад-Монгол АССР-эй Гэгээрэлэй арадай комиссар ябаһан.
Цыбик Цыдыпов Хойто ба Баруун фронтдо суута мэргэн буудагша ябаһан юм. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ сержант Цыдыпов 250 гаран фашистнуудые хюдаһан байна.
Хөөрхэ һууринай суута хүнүүд гэхэдэ, Цокто Номтоев (1910-2003) – уран зохёолшо, багша, Эсэгын дайнда хабаадагша, Социалис ажалай Баатар юм.
Чойжи-Нима Генинов (1907-1965) – Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад драмын гүрэнэй академическэ театрай артист, драматург ба хүгжэмшэн-дуушан, РСФСР-эй арадай артист юм. Улаан Тугай орденоор шагнагдаһан.
Чингис Гуруев – поэт, «Харгы», «Үндэр тэнгэри», «Үлзы хэшэг» шүлэгүүдэй, «Хуhан» дуунуудай, «Найдал» найруулгануудай суглуулбаринуудай болон «Алдуу» пьесын автор. Буряад драмын театрай артист, Россиин габьяата артист болон Буряад Уласай арадай артист юм.
Галан Гунзынов – Россиин ба Буряад Уласай элитэ хирург, эмнэлгын эрдэмүүдэй доктор, уластаа хирургическа операцинуудта шэнэ зүйл нэбтэрүүлгын аргануудые бэелүүлһэн, РФ-гэй габьяата врач.
Ажалаараа, алдарта хүн зоноороо суута нютагтай танилсажа ерээбди. Сагай эрхээр эдэрмэгэйхид арга шадалаараа оролдожо, хүсэеэ нэгэдүүлэн, урма зоригоо алдангүй, ажабайдалаа зүбөөр түхеэрэн байна.
