Агын дасанай пресс-секретарь, хёлго бодонгууд омогой Тудупов Цыдып лама:
- Агын дасанай ламанар булта «Толон» газетэ захидаг. «Дунгар» тусхай дугаарые дуратайгаар булта уншадаг, хүлеэдэгбди. «Толон» соо олон hонин юумэ уншахаар, энээнэй түлөө ехэл ажал хэгдэнэ гээшэ ааб даа.
Зоной намтарнууд hонирхол татадаг. Ёhо заншалаар олон hонин мэдээсэлнүүдые олодогби. Мүнөө сагай эрилтээр, интернет болон социальна сеть – вайбер, фейсбук г.м. соо баhал хэрэгтэй мэдээсэлнүүд байдаг.
16-дахи нюурай «Суг энеэлдэе» ехэ hонин байдаг. Үсэгэлдэр хүбүүнтэеэ уншаад, энеэлдэжэ байгаа hэмди. Һүүлэй hонинууд баhал анхарал татадаг. Захааминай Санагын дасанhаа холо бэшэ Арьяа-Баала бурханай 41 метр үндэртэй, 28 метр үргэнтэй дүрсэ баригдаа гэжэ «Дунгар» соо уншабаб. Нёдондо жэлhээ барилга эхилhэн гэжэ дуулаhаншье hаа, хэмжүүрыень мэдэхэгүй байгааб.
Ажаhуугшадые бүридхэлдэ абалга боложо байна гээшэ ааб даа. «Госуслуги» портал соо буряад хэлэн дээрэ бэшээб. Официальна хэлээр бэшэгдээтэй байхадань, зарим юумэн ойлгогдоногүй. Тиибэшье тэндэ тайлбаринууд үгтөөтэй байна. Гүрэнэй хэмжээнэй үйлэ хэрэгтэ - ажаhуугшадые бүридхэлдэ «Госуслуги» соо буряадаар бэшээтэй байхадань, бахархахаар, hониншье байба. Агын дасанай ламанар «буряад хэлэтэй аад, юундэ ородоор бэшэнэбта, буряадаар бүридхэлдэ орогты» гэжэ зондо хэлэжэ байгаа. Буряад хэлэтэ газетэтэй байхада урмашахаар, баярлахаар байна.
Агын дасан буряад хэлэ хүгжөөхэ зорилготойгоор тойрогой hурагшадай хоорондо «Аба эжын хэлэн гамтайл» конкурс үнгэргэдэг. Хүн зоной дасан ерэхэдэ, илангаяа залуушуулда «буряадаар дуугарагты» гэжэ хэлэжэ байдагбди. Залуушуулда зорюулагдаhан «Үетэн» тусхай дугаар hонин байдаг.
«Барбаадай» дээрэ амитад, тоног зэмсэг г.м. үнгэтэ зурагуудтаяа үгтэхэдөө, абтасатай байдаг гэжэ hананаб. Мүнөө зон тэнгэри өөдэ харадаг гээшэ гү? Урдандаа ажалша малша элинсэгнай тэнгэри өөдэ хаража, одо мүшэдѳѳр байгаалиин хубилалтануудые адаглажа, ажабайдалаа зохёодог байhан гээшэ ааб даа. Гарагуудай (планета) нэрэ түбэд хэлэн дээрэ ха юм. Мүнөө зон аймаг мүшэд, Тэнгэриин зүйдэл, Алтан гадаhан, Долоон үбгэд, тохёолгон г.м. буряадаар мэдэдэг гээшэ гү? Астрономи үзэhэн, ородоор мэдэдэгбди. Харин мэдэхэ зоной ошоходо, буряадаар тайлбарилжа шадахаяа болихо бэшэ гүбди гэжэ эндэ hая нэгэ хүнтэй хөөрэлдэжэ байгаа hэмди. Иимэ мэдээсэлнүүдые «Толоной» нюурта үгөө hаа, туhатай гэжэ hанагдана.
«Шулуутай» хүдөө hууринай захиргаанай толгойлогшо, сагаангууд угай Цырен Цыбиков:
- Түүхын материалнууд hонин байдаг, тэдэниие уншажа, мэдэсэеэ үргэдхэдэг, гэгээрдэгби. Суута зоной намтарнуудтай дүтөөр, олон талаhаань танилсахаар байдаг. Ёhо заншалаар мэдээсэлнүүдые «Толон» газетэ болон интернет сооhоо олодогби.
Үхибүүдтэ зорюулагдаhан «Барбаадай» нюурай зурагуудые хүүгэднай хараха дуратай, би уншажа, хөөрэжэ үгэдэгби. Өөhэдөөрнь уншуулха гэхэдэ, арай жааханууд байна.
Олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдтэ мэдээсэлнүүд дабтагдабашье, буряадаар уншахада, хэзээшье, hонин байдаг. Тойрогой мэдээсэлнүүдые бултыень уншадагби. Нютагhаа холо ажаhуудаг зон электронно захил хэжэ уншадаг, сэдьхэлдээ бүри дүтөөр абадаг ха гү гэжэ һанахаар.
Бидэ «Толон» газетын дугаарнуудые суглуулдагбди. Хэрэгтэй материалнуудые оложо хадагалдагбди. Газетэhээ гадна cоциальна сеть соошье «Толоной» материалнуудые hонирхон уншадагби.
Үзөөн нютагай, багшын ажалай ветеран, баруун хуасай омогой Цындыма Цырендоржиева:
- «Толон» газетын «нара» хараhан үдэрhөө захил хэжэ эхилhэмди. Жэгтэй hонин газетэ, эхинhээнь адаг болоторнь уншадагби.
2008 оной июлиин 8-да «За любовь и верность» гэhэн медаль байгуулагдаhан байна. Манай бүлэ Дулдаргын аймаг, Агын тойрог дотор энэ медальда эгээл түрүүн хүртөө hэн. Дулдаргын аймагhаа үшөө эмшэд - Суранзан ба Цырен-Дулма Ойдоповтоной бүлэ тус медаляар шагнагдаа бэлэй. Тиихэдэ энэ медаль түб талмай дээрэ ойн баярай оршондо барюулагдаа бэлэй. Бата бэхи, хүдэр, жаргалтай бүлэнэр тухай уншаха дуратайбди. Мүнөө жэлэй июлиин 8-да «Гэр бүлын, инаг дуранай болон үнэн сэхэ байлгын үдэртэ» гэжэ рубрика доро Батожаргал Бальжиров ба Клавдия Шагдурова тухай «Табин жэлдэ бэе бэеэ түшэглэн» болон Санжа Сультимов ба Валентина Абидаева тухай «Эхэ эсэгын жаргал соо хүүгэдэйнь жаргал» зураглалнуудые hонирхожо уншаа hэмди.
Ажалай ветеранууд, мэргэжэлээрээ амжалта туйлаhан ажалша бүхэриг юрын зон тухай зураглалнууд анхарал татадаг. Батожаргал Гармажаповай уран гоёор бэшэhэн материалнуудые онсо тэмдэглэхээр. Жэшээнь, тэрэнэй «Буян хуряаhан бухгалтер» зураглал hонирхон уншаабди.
Асуулта жэгтэй hонин. һүүлэй үедэ «О непростой истории хори бурят» гэжэ Бабудоржи Базаровай шэнжэлэлгэ һайшаагдаа. Зур-гаадахи нюурта hонин материалнууд гарадаг. Жэшээнь, «Шэрээтэ ламы Агинского дацана», Сүүгэлэй дасанай түүхэ г.м. хэблэлдэ гараагүй, юрын зондо олдохоор бэшэ материалнууд байдаг.
16-дахи нюурта элдэб hонин мэдээсэлнүүдтэй танилсахаар, «Суг энеэлдэе» уншаха дуратайбди. Хизаар ороноо шэнжэлэлгын материалнууд анхаралыемнай татадаг.
Командировкын, элдэб хэмжээ ябуулгануудhаа мэдээсэлнүүдые дэлгэрэнгыгээр уншаха дуратайбди. Октябриин 14-дэ гараhан дугаарта «Хорхог - Чингис хаанай дуратай хоол» гэжэ мэдээсэл уншаад, Алас Дурнын ба Сибириин федеральна тойрогуудай Russian Event Awards гэhэн региональна конкурсын үндэhэтэнэй шагналда «Агинская баранина на камнях. Хорхог» гастрофестиваль «Лучшее событие в области гастронимического туризма» янзада лауреат болоо гэжэ Агын ТВ-гэй дамжуулгаhаа мэдэжэ урмашаабди.
«Толон» газетэдэ ёhо заншалнуудтай танилсадагби. Нютагаймнай номой сан мүнөө жэлhээ Үбэр Байгалай хизаарай 4-5 номой сангай тоодо модельнэ болоо. Тэндэhээ уран зохёолшо, этнограф Сергей Балдаевай «Родословное предание, легенды бурят» гэжэ ном дахин уншажа, эгээ hонирхолтой мэдээсэлнүүдыень бэшэжэ абабаб.
«Барбаадай» нюур ехэ хэрэгтэй, туhатай гэжэ hананаб. Би 10-аад жэлэй саада тээ аша зээнэрэйнгээ жаахан байхада, тэдээндээ дүүрэн папка «Барбаадай» суглуулжа үгөө hэм. Буряад хэлэ үзэнгөө, ургамалай аймаг, одо мүшэд г.м. олон сэдэбүүдтэ зорюулагдаhан мэдээсэлнүүдтэй танилсуулхые оролдогдодог. Би өөрөө 1956 ондо Дулдаргада 1-дэхи ангида орооб. Тэндэ 41 hурагшад соо Зүдхэли нютагай Базарсада Самбаевтай хоёр лэ буряадууд байгаабди. Тиигээд буряад хэлэ муугаар мэдэдэг hэм. Харин томо болохо бүреэ түрэлхи хэлэеэ үзэхэ эрмэлзэлтэй болооб. «Хоёр шэхээрээ шагнажа, буряад болоолши даа» гээд, эжымни намайе 8-дахи ангиин hүүлээр дүү басагандаа Ага абаашаа. Тиигэжэ 9-10-дахи ангинуудта Агын 1-дэхи дунда hургуулида hурааб. Тиигээд хүүгэдээ «А» класста, буряад программаар үзүүлээб. Мүнөө түрэлхи хэлэндээ hурахынь тула аша зээнэрээ буряад хэлэ hайнаар үзэгдэдэг Агын 1-дэхи hургуулида оруулдагбди. Буряад зон түрэлхи хэлэеэ мэдэhэй, сэгнэhэй гэжэ hанадагби.
Гэртэхинэй, хүгшэн, нагаса аба эжынэрэй хүүгэдтэеэ, аша зээнэртэеэ буряадаар хөөрэлдэжэ байгаагүй һаа, үри hадаhадынь түрэлхи хэлэндээ наhаараа hурахагүй» гэжэ эндэ hая гастрольдо ерэhэн нютагаймнай басаган, мэдээжэ дуушан Намгар Лхасарановагай хэлэhые тон зүб гэхэ байнаб.
Сагаан-Шулуутайн дунда һургуулиин буряад хэлэнэй багша, галзууд угай Дашима Ванчикова:
- «Толон» газетэ жэл бүхэндэ захидагбди. Намда эгээ hонирхолтой, туhатай нюур гэхэдэ, «Барбаадай» болоно. Буряад хэлэнэй багша хадаа энэ нюур хэшээлдээ хэрэглэдэгби. Жэшээнь, хүүгэднай үндэhэн хубсаhанайнгаа нэрэнүүдые мэдэхэгүй байна. «Барбаадай» соо буряад хубсаhанай – гуталай, дэгэлэй болон малгайн хубинуудтай танилсаабди. Үхибүүд дэбтэр соогоо зуража абаа hэн. һүүлээрнь үзэhэнэйнгөө дүн татажа, үхибүүд хубсаhанай хубинууд тухай богонихон найруулга бэшээ.
Уран зохёолой хуудаhан hонин. Буряад литературын хэшээлдэ туужын, романай хэhэгүүдые уншуулдагби. Юундэб гэхэдэ, буряад литературын программада ороогүй материалнуудтай танилсуулхые оролдогдодог. 16-дахи нюурай интернедhээ абтаhан мэдээсэлнүүдэй оршуулга бүришье hонирхолтой, баhа хэшээлдээ хэрэглэдэгби.
«Үетэн» тусхай дугаар тухай хөөрэлдэдэгбди. Амжалтаараа суурхаhан Агын тойрогой залуушуул тухай хөөрэлдэхэдэ, хүүгэд һонирхон шагнадаг, бахархадагшье. Иимэ ажал үхибүүдые урмашуулдаг, тэдэнэй хүгжэлтэдэ түлхисэ боложо үгэдэг гэжэ һананаб.
Тойрогойнгоо мэдээсэлнүүдые буряад хэлэн дээрэ уншаха дуратайб. «Дунгар» тусхай дугаар өөрыгөө хүгжөөхэ зорилготойгоор уншадагби. Энэ тусхай дугаар хүүгэдтэй уншахаар.
Һүдэнтын дунда һургуулиин 7-дохи ангиин һурагша, доргошо галзууд омогой Балжид Жигдылмеева:
- «Толон» һонин захижа, гэр бүлөөрөө уншадагбди. Һонин нюурнуудай байбашье, эгээл урид «Барбаадай» уншадагби. Фольклорно бүлгэмдэ ябажа, «Толон» дээрэ үгтэһэн аман зохёолтой, ёһо заншалнуудтай, арадай дуунуудтай, түүхэ домогуудтай, үреэлнүүдтэй танилсадагбди.
Үшөө 16-дахи нюурта арадай хүгжэмэй зэмсэгүүд, ребусүүд, нютаг ороноо шэнжэлэлгын сэдэбээр – гол горход, хада ууланууд, нютаг нютагай обоо тахилга г.м. материалнуудтай танилсажа, эрдэм мэдэсэеэ үргэдхэдэг, илангаяа «Суг энеэлдэе» һонирхожо уншагшаб. Залуушуулай «Үетэн» тусхай дугаарта ажабайдалай элдэб һалбаринуудта амжалта туйлаһан эдиршүүл, залуушуул тухай уншаха дуратайб. Энэ хадаа маанадта, һургуулиин һурагшадта, ехэ урмашалга боложо үгэдэг.
Уран зохёолой нюурнуудта дуратайб. Тойрогойнгоо болон Буряад Уласай уран зохёолшодой шүлэгүүдые ба рассказ, туужа, романай хэһэгүүдые уншадагби.
«Толон» уншажа, ехэ һонин материалнуудые олохоор.
Нордоп БАБУЕВА.
Ага тосхондо ажаhуудаг, Россиин федеральна миграционно албанай Агын таhагта хүдэлhэн ажалай ветеран Сэржу Доржиева:
- Би Тугшанай дунда hургуулида ород хүүгэдтэй суг «б» ангида hуража, буряад хэлэнэй хэшээлдэ ябаагүйб. «А» ангида hураhан нүхэднай буряад хэлэ үзэhэн. Тиигэжэ Ага ерээд, түрүүн буряадаар уншажа шадахагүй байhанби. Гүрэнэй ажалда ябахадаа, ородоор хөөрэлдэдэг hэмди. 2006 ондо ажалдаа «Толон» газетэ захижа абаабди. Тиихэдээ дугаарнуудынь стол дээрэ табяатай байдаг hэн. Нэгэтэ ажалай забhарта газетын байhан таhалга руу ороод, «Толоной» hүүлшын нюурта одоо энеэдэтэй анекдот үзэглэжэ уншаа hэнби. Тэрэ гэhэн сагhаа «Толон» газетын араhаань эхилээд hэхэжэ, hонирхон уншадаг болооб. Мүнөө удха шанартай зохид толилолгонууд олоор гаража, «Толон» гоё болоол даа! Анхан буряадаар дуугархын дуугараа, ойлгохын ойлгоошье hаа, буряад хэлэнэй грамматика мэдэхэгүй байгааб. «Ө», «h», «ү» гэһэн буряад үзэгүүдһээ бэшээр ородто тон адли байгаа. Зүгөөр ородоор бэшэжэ hураад байхада, «аа», «оо», «ээ», «юу» г.м. удаан аялгануудта алдуу гаргахаар юм. Тиигэжэ 2006 ондо 47-тойдоо буряадаар уншажа эхилээд, мүнөө «Толон» газетын дугаар тэшэ ядан хүлеэдэгби. Илангаяа «Дунгар» тусхай дугаар уншахада hонин, тэндэ бэшээтэй hургаал, заабаринуудые анхархаар юм. «Дунгарай» дугаарнуудые амяарынь суглуулдагби. Тиихэдэ буряадай ёhо заншал тухай толилолгонууд хэрэгтэй байдаг. Заншалаа алдаа hаа - hалаhан хэрэг, түүхэгүйгөөр hохор мал шэнги болохобди.
Хаа-яа «бидэ буряадаар уншажа шададаггүйбди» гэжэ зарим хүнэй хэлэжэ байхыень дууладагби. Тэрэмнай аягүй, эшхэбтэр ябадал. Өөрынгөө мууе hайрхажа, үндэhэн хэлээрээ hонирходоггүй байhанаа харуулна. Ородтоо бэрхэ хүн оролдоо hаа, буряадаар уншажа hурахал даа.
Наhанай амаралтада гараад, гэнтэ шүлэг бэшэхэ мэдэрэлдэ абтаа hэнби. Тиигэжэ түрүүшынхеэ «Минии ээлжээн ерээ» шүлэг бэшээб. Би өөрынгөө бэрхэдэ дээдэ hургуули дүүргээд, гүрэнэй ажалда хүдэлөө бэшэб, аба эжын буян байгаа. Хүгшэн, нагаса аба эжынгээ маани мэгзэм уншажа, эрхи татажа hуухыень харадаг hэмди. Тэдэмнай маанадайнгаа hайн ябахын тула тиидэг байгаа гэжэ hая ойлгооб. Минии ээлжээн ерээ гэжэ бодоод, аша зээнэрэйнгээ түлөө маани уншанаб. Тиигэжэ «Минии ээлжээн ерээ» гэhэн шүлэг сэдьхэлдэмни ороо hэн.
Би мүнөө Ага тосхондо хүн зоной тоо бүридхэн бэшэлгэ (перепись) хэжэ ябанаб. Нэгэ наhатайшаг айлда ороходомни, бейджигыемни хараад, «та Сэржу Доржиева гүт? Бидэ, урда бэеынхид, «Минии ээлжээн ерээ» гэhэн шүлэгыетнай удхатай байхадань, Сагаалганда уншаа hэмди» гэжэ хэлэхэдэнь урмашахаар байгаа. Буряадаар бэшэhэн шүлэгыемни «толонойхид» тоожо толилуулаа ха юм. Мүн хүн зоной тоо бэшэжэ ябахадаа, нэгэ залуу айлда ороод, буряад үбгэтэй ород эхэнэртэй уулзабаб. «Хүүгэдтнай ямар яhанайб?» гэһэн асуудалдамни: «Абынь нэрээр «буряад» гэжэ бэшүүлхэб, бидэ ород, буряадшье хэлэ адли тэгшэ мэдэхэбди» гэхэдэнь, ямар ухаатай зон бэ гэжэ һанаа бэлэйб.
Шиилхын аймагай Ножын Адаг нютагта түрэhэн, Могойтын түб больницада 45 жэл эмшэнээр хүдэлжэ ябаhан 69 наhатай ажалай ветеран, сагаан малгай хуасай омогой Дугар Батоболотов:
- Арба гаран жэлэй туршада «Толон» газетэ захижа, гэр бүлөөрөө уншадагбди. Нүхэрни дугаарнуудыень хүдөөдэ байhан үхэршэндөө абаашажа уншуулдаг.
Би 1976 ондо Шэтын эмнэлгын институт дүүргээд, 20 гаран жэл наркологоор хүдэлhэнби. Мүнөө зүү хадхалгын эмнэлгэ (рефлексотерапия) хэдэгби, баряашалдагби (мануальная терапия). 1983 ондо Харьков хотодо эмшэдэй дүршэл дээшэлүүлдэг hургуулида рефлексотерапи үзөөб. 1989 ондо Казань хотодо мануальна терапида hураад ерээ hэнби. Тиихэдээ үнэмшэлгэтэй баряашан болоноб (энеэнэ). Шэтын эмнэлгын институдай профессор Н.Говоринтой суг hураhанби.
«Толоной» ажалтад урдын түүхэ, шажан мүргэл, заншал тухай бэшэжэ, тэдэ бүгэдэ баялигаа бүрин бүтэн үлөөхые оролдодог. Толилолгонуудынь хуушардаггүй, хэдынэйшье сагта уншахада hонин. Түрүү мяхан, төөлэй, боро арга, эмнэлгэ тухай бодомжолжо, хэзээ нэгэтэ бэшэхэб гэжэ hанадагби.
Залуушуулда захяа: ажал хүдэлмэридэ – дүрэ, хүмүүжэлдэ hургаал хэрэгтэй. «Хүн болохо багаhаа, хүлэг болохо - унаганhаа» гэхэдээ, хүүгэдтээ хара багаhаань хүмүүжэл үгэхые хэлэнэ. Сагаалган – үндэhэн hайндэрнай. Аха зоноо хүндэлхэ, түрэл гаралтаяа, нүхэдтэеэ ябалсаха заншалаа мартажа болохогүй. Зундаа бүхы нютагуудта обоо тахигдана. Хорюултай бэшэ хадань зарим хүнүүд элинсэгэйнгээ газарта ошожо, обоо, табиса хүндэлдэг болоо. Юундэб гэхэдэ, «эхэ эсэгынгээ тоонто тахигты» гэжэ хэлүүлнэ ха юм. Тэрэмнай орон дэлхэйгээ, дээдэ үеынхидөө хүндэлhэн hайн ёhо болоно. Түрэлхи хэлэеэ алдаа hаа, арад бэшэ болохобди. «Толон» шэнги хэблэл дүтэ нааша үгы, үндэhэн хэлэеэ, заншалаа, түүхэ намтараа мартангүй, эхэ хэлэтэ газетэеэ уншажа ябая гэжэ аха зоной зүгhөө хэлэнэб даа.
Агын аймагай соёлой ба сүлөө cагаа үнгэргэлгын түбэй директор Марина Дылгырова:
- Аба эжымнай буряад хэлэтэ хэблэл үнинэй захидаг. Би буряадаар уншахаяа hанаад, «Толон» газетэ 4-дэхи жэлээ захижа абанаб. Хоёрдохёор, хурса hайхан, үнгэтэ (красочная) газетэ ха юм. Уран зохёол, ёhо заншал, «Алтаргана угтуулан», Барбаадай, тайлбари г.м. рубрикануудтай толилолгонууд hонирхолыемни татадаг. Ажалдамнай арадай аман зохёолдо, hайндэрнүүдтэ хабаатай толилолгонууд, «яагаад бүhэ бүhэлхэб?», «яагаад дэгэл эбхэхэб?» г.м. заабаринууд хэрэгтэй байдаг. Бултыень хадагалжа абадагбди.
«Толоной» нюурта Даширабдан Батожабайн «Урбаанай уршагта ябадалнууд» гэhэн 2 үйлэтэй комеди хэблэгдээ. Тайзан дээрэ табиха зүжэг бэлээр олдодоггүй. «Толондоо» зүжэг наадануудые, жороо үгэнүүдые толилжо байхыетнай хүсэнэбди. Тойрогой соёлшодто, уран гартанда, залуушуулда зорюулагдаhан зураглалнууд гарадаг. Yдэр бүри буряад ном уншажа байдаггүйбди, газетын богонихон, hонирхолтой толилолгонуудые уншахада, ойлгосотой, абтасатай ха юм. Буряад хэлэеэ мартахагүйн тула «Толоноо» захижа уншая гэжэ суг хүдэлдэг нүхэдтөө хандаха байнаб.
Жалсан ЛУБСАНДАШИЕВ.
