«Академгородок» гэhэн Россиин суута эрдэмэй түбэй ойрохоно Дамдин болон Жамсаран сахюусадтай «Ринчин» дасан бии. Тус дасанай шэрээтэ Базаров Бато ламхайтай уулзажа, хѳѳрэлдѳѳ эмхидхэhэн байнабди.
- Бато ламхай, өөр тухайгаа хөөрэжэ үгыт даа.
- Би 1975 ондо Ага тосхондо түрэhэнби, Шулуутай нютагта үндыгѳѳб, улаалзай хүбдүүд омогойб, туулай жэлтэйб. Шулуутайн дунда hургуули түгэсхѳѳд, Шэтын жолоошоной hургуулида hуража, авто-унаагаар ябаха эрхэтэй болоhон байнаб. Һүүлээрнь Шэтын гүрэнэй багшанарай дээдэ hургуулида трудай багшын мэргэжэлдэ hуража байтараа болёод, гэртээ бусаа hэм.
- Лама санаартанай зам хэзээ эхилээбта, юундэ шэлээбта?
- Шулуутай нютагаймнай Бабу лама Агын дасанда Дхарамсала хотын түбэд эмнэлгын ба зурхайн дээдэ hургуулиин филиал нээhэн байгаа. Тэндэ түбэд эмнэлгын ба гүн ухаанай факультедүүд байhан. Би түбэд эмнэлгын факультедтэ орохоёо hанааб, теэд тэрэ үедэ энэ факультедтэ оюутадые абаагүй. Ахаймни, нүхэд хүбүүдни хубарагаар орохыем дурадхаһан байна. Бодомжолоод үзэхэдэм, нээрээшье, буддын шажанай hургуули, ламын мэргэжэл сэдьхэлдэмни дүтэ байгаа. Тиин Цырен ламхайhаа зүбшѳѳл абажа, Агын дасанай долоодохи гэртэ Цынгуев Алдар хубарагтай (мүнѳѳ Алдар лама) ажаhуудаг болооб, багшамнай Базаров Мунко лама hэн. Тэрэ үедэ Цырен ламхай - шэрээтэ, Бадма лама гэсхы ябаа юм. Донам багшаһаа hахилда хүртѳѳб, Бадма ламхайн шаби болооб.
1995 ондо гүн ухаанай факультет шэлэжэ, дүрбэн жэлэй туршада ном шудалhан байнаб. Дипломтой болоод, Мунко ламада зурхай заажа үгэхыень хандаа һэм. Мунко лама намда зурхайн ном үгэжэ, тэрэниие буулгаад ерэхэ даабари үгөө. Буулгаад ерэхэдэмни, зурхай заажа үгѳѳ бэлэй. Тэрэ сагhаа зурхай хаража эхилээб.
2006 ондо буряадуудай урилгаар Новосибирск хото ерээб. Ушарынь гэхэдэ, Новосибирскдэ дасан үгы, hүзэгшэд хамба лама Дамба Аюшеевтэ ламые эльгээхэ гуйлтатай бэшэгүүдые бэшэдэг байгаа. Нэгэ суглаан дээрэ Новосибирск хотодо буддын шажан дэлгэрүүлхэеэ ошохо гэһэн дурадхалай ороходо, би зүбшѳѳгѳѳб.
Урда-Агын Галиндибаев Жаргал ламатай суг Новосибирск ерээбди. Эндэ «Байкал» гэhэн үндэhэтэнэй ба соёлой буряад автономиин юрэнхылэгшэ (президент) Батор Дамдинович Цырендоржиевтай танилсажа, энэ эмхиин нэрээр хотодо цокольно дабхарта байра хямда хүлһөөр эзэлээбди. Тус байра «Заельцовская» гэhэн метрогой станциин хажууда оршодог hэн. Тэрэ байра соо хахад жэл заhабарилга хээбди, Жаргал лама гэр бүлын шалтагаанаар Агаяа бусаа hэн. Табан жэлэй туршада тэрэ байра соо хуралнуудаа хуража, hүзэгшэдые хүлеэн абажа байгааб. Хуралнуудаа хурахадаа гансаардажа, Агын дасанhаа ламанарые уридаг hэм.
- Түрүүшээр хэсүү байгаа гү?
- Тиигээ. Юуб гэхэдэ, эндэ дасан гэжэ байгаагүй, хооhон шахуу газарта ерээ hэм. Тиибэшье саашадаа байдал hайжараа. Россиин буддын шажанай заншалта Сангхада хабаатай байхадамнай, хэрэгүүднай урагшатай бүтээ. Газар эдлэлгын хууляар болон соёлой угай баялигай объектнүүдые барилгын дүримѳѳр (положение о постройке объектов культурного наследия) түлбэригүй газар үгтѳѳ, мүнѳѳ газараа хугасаагүй ашаглалгын болгохо гэжэ ажал ябуулжа байнабди. Дасанай талмай нэгэ гектар шахуу болодог. Эндэ хоёр дуган, гурбан hэеы гэр байдаг. Нэгэ hэеы гэрынь эдеэнэй газар (кафе) юм.
- Сахюусанай дуган хэзээ баригдааб?
Арьяа-Баалын ордон соо. Авторай фото-зурагууд.
- Сахюусанай дуган арадай туhаламжаар 2014 ондо бодхоогдоо, 2015 ондо дид хамба Цырен ламхай ерэжэ, рамнай үргѳѳ hэн. Цырен ламхай манай дасанда «Дэчен Шадублинг» гэжэ нэрэ үгэhэн юм, бүридэлдэнь ороһон нэрэ «Ринчин» болоно. Рамнайда Тувагай, Алтайн, Шэтын, Агын ламанар уригдажа, олон айлшад буугаа, ехэ найр наадан үнгэргэгдѳѳ һэн. Энэ найр нааданай үедэ «Арьяа-Баалын ордон» дуганай барилгада жиндагууд ехэ хандиб үргѳѳ hэн. Тиигэжэ тус ордон 2016 ондо баригдаад, хойто жэлынь рамнайлагдаа. Дасанда хубарагаар орохыем дурадхаhан нютагаймни нүхэр хүбүүн барилгашадые суглуулаад, энэ дуган бодхоогоод ошоо hэн.
- Дасанда хэды ламанар алба хаанаб?
- Мүнѳѳ Хүнхэрэй Базаров Ошор лама алба хаана. Тэрэ 1982 оной, Агын Буддын шажанай академи дүүргэhэн, ерэhээр 5-6 жэл болоо. Тиихэдэ эндэмнай Жамсо лама эмшэлдэг. Тэрэ Ага тосхондо ажаhуудаг Шэнэхээнэй Жамбал багшын хүбүүн юм. Жамсо эмшэн 1978 оной, Хитадтаа Хайларай хитад ба монгол заншалта эмнэлгын колледж түгэсхѳѳд, Шэтын эмнэлгын колледжын hургуулитай болоhон. 2013 онhоо эндэ ажаллана. Ехэ хуралнуудай болоходо, нэгэ ламые Агын дасанһаа дуудадагбди. һүүлшын хоёр жэлдэ Гүнэйн Юмжаб лама ерээд уншалсана.
- Новосибирскдэ буряадууд олон гү?
- 2021 оной ажаһуугшадай тоо бүридхэлгөөр 2 мянга гаран хүн гэжэ тоологдоо. Энэ хадаа хамта Эрхүүгэй, Буряад ороной болон Үбэр Байгалай хизаарай буряадууд болоно. Жиндагууд хуралнуудта hуудаг, гэртээ залажа, уншалгануудые уншуулдаг. Дасанай барилгын дансануудай ажалда Буряад ороной архитектор Тумэн Битухеев туhалдаг, хуулиин асуудалнуудай гарахада, Хара-Шэбэрэй юрист Батор Будажаповта хандадагбди. Тиихэдэ ород яhатан олоор ябадаг. Үбэр Байгалай хизаарай Харымай аймагай Урульга нютагай Андрей Шахуров заатагүй туhалдаг. Тэрэ дасанаймнай гунгарбаа, шэрээнүүдые, hандалинуудые, томо улаан шкафуудые - бултыень дархалһан. Андрей Дмитриевич корпусно бараанай фирмэтэй юм. Оёдолшод - Валентина Людофа, Юмжаб ламын нүхэр Саяна, Һүдэнтэ нютагай Марина, хальмаг яhатанай Нина гэгшэд шажанай лабри, бадан, жалсан г. м. зүйлнүүдые оёжо, дасанда үргѳѳ hэн.
- Новосибирскдэ буддын шажанай эмхинүүд бии гү?
- Буддын шажанай заншалта Сангхын ганса бидэ байнабди. Карма Кагью гэжэ буддын шажанай түб бии. Тэрэ бисалгалай түб юм. Байгуулагшадынь - ород яhатанай зон. Тэдэ хотын түбтэ газар дээрэ гэр худалдажа абаад, гурбан дабхартай байшан бариhан. «Майтрея» гэжэ буддын шажанай бүлгэм бии. Тэдэ гэбшэ Джампа Тинлейн шабинар болоно, тиихэдэ «Дзогчен» гэhэн буддын шажанай бүлгэм байдаг.
- Нютагаа ошодог гүт?
- Жэлэй нэгэн-хоёр дахин Агаяа ошодогби, Ивалгын дасанда хамба ламада хэhэн ажалнуудаараа тоосодогби.
- Новосибирскдэ буряадуудай найр наадан болодог гү?
- Буряадууд Сагаалганда уулзадаг. Соёлой байшан хүлһөөр абаад, концерт-наада табидаг. Түрүүшээр мүнгэнэй хомор байхада, ѳѳhэдѳѳ концерт-наада эмхидхэдэг бэлэйбди. Мүнѳѳ буряадуудай «Байкал» бүлгэмэй юрэнхылэгшэ, Буряад Уласай Мухар-Шэбэрэй аймагай Энхэ Эрдынеев эмхидхэлэй ажал ябуулдаг шуу.
- Ямар түсэбүүд бииб?
- Жиндагууд дасандаа субарга бариха түсэбтэй. Энэ хэрэгтэ аргааханаар бэлдэжэ байнабди, зунай hүүл багаар барилга эхилхэ hанаатайбди. Олоной хүсѳѳр бүтэдэг хэрэг бүтэхэ бшуу. Дасандаа автономно газификаци хэхэ түсэб бии. Хоёр дуган ба кафе газаар түлидэг болобол, ехэ hайн байха юм. Энэ хэрэгтэ 500 мянган түхэриг хэрэгтэй. Мүнѳѳ зайн галай котёлтойбди. Дасан эдеэнэй газаргүй һаа, зайн галаа даажа шадахагүй һэн.
- Гэртэхинтэеэ танилсуулыт.
- Цырендаши абамни наhа бараhан, Гармажаб Базаровна эжым мэндэ, Шулуутайда ажаhуудаг. Эжым нютагтаа олон жэлэй туршада фельдшерээр хүдэлhэн юм. Би табан үхибүүдэй хоёрдохиньби. Оксана нүхэрни - Шандали нютагай, хоёр үхибүүдтэйбди. Ехэ хүбүүмнай Новосибирскын сэрэгэй дээдэ hургуули дүүргээд, Челябинскын можодо алба хаана, басаган Новосибирскын гүрэнэй багшанарай университедэй хари гүрэнэй факультедэй нэгэдэхи курсын оюутан юм.
- Һайнта даа.
Цымжидма Долгорова.
