Морин хуурай хүгжэм доро хөөмэйн дуунай аялгаар үльгэр домог түүрээлгэ ба магтаал таталга шагнажа байхада, элинсэгэй юртэмсэ гэхээр гү, жэгтэй hонин оршон байдал үзэгдэнэ. Энэ хадаа үни холын сагhаа үеын үедэ аман үгөөр дамжан ерээд, мүнөөнэй зоной дура татан, зүрхэ сэдьхэлыень уяруулан байхадаа, cаашадаа хүгжэхэнь лабтай.
   Yльгэр түүрээгшэдэй мүрысөөндэ 20 хүн хабаадаа, тэдэнэр наhанай хоёр бүлэгтэ хубаараа. Тиихэдээ түрүүлэн үльгэр түүрээгээд, удаань магтаал, соло гү, али бара татаха даабаритай байгаа юм. Одоол энэ үдэр урданай түүхэ hэхэгдээ, уран үгөөр татагдаа даа.
   Мүрысөөнүүдэй дүнгүүдээр, 10-18 наhанай бүлэгтэ Буряад Уласай Михаил Наханцаков, Yбэр Байгалай хизаарай Алдар Раднабазаров, Эрхүүгэй можын Диана Батудаева гэгшэд лауреадай нэрэ зэргэнүүдтэ хүртөө. Харин 19 ба дээшэ наhанай хабаадагшадай дунда Буряад Уласай Дылгыр Дымбрылов ба Иван Дабаев, Yбэр Байгалай хизаарай Зорикто Цыренжапов гэгшэд илаа. Эдэ бүгэдэнэй бэлиг шадабариие Станислав Болхосоев түрүүтэй шүүгшэд Виктор Жалсанов, Жаргал Бадмадоржиев, Павел Барлуков, Б.Батмунх, Ч.Наранчимэг гэгшэд сэгнээ.
   Yбэр Байгалай хизаарай үльгэршэ хүбүүд амжалтатай хабаа-даа. Агын аймагай Хойто-Ага нютаг тоонтотой, 14 наhатай Алдар Раднабазаров сууха хуу-раар наадажа дахан, «Гэсэр» үльгэрэй нэгэдэхи hалаа болохо хоёр ехэ Тэнгэриин хоорондохи дайн тухай түүрээгээ. Мүн «Алханын магтаал» шадамар бэрхээр татажа, шүүгшэдэй үндэр сэгнэлтэдэ хүртөө. Алдар – Агын 1-дэхи дунда hургуулиин 9-дэхи ангиин hурагша. Агын хүүгэдэй уран урлалай байшанда Баатр Лиджи Гаряевай хүтэлбэри доро морин хуурай кружогто ябадаг. Харин амжалта туйлаха хэрэгтэнь ехэхэн үүргэ дүүргэгшэнь сууха хуур дээрэ наадажа, үльгэр түүрээжэ hургаhан Леонид Бабалаев болоно. Эгээ шухала нюурнуудынь гэхэдэ, сэбэр буряад хэлэндэ hургаhан, талаан бэлиг дамжуулhан түрэлхидынь мүн. Эжынь Альбина Маевна – нарин оёдолшон, хүбүүндээ бүхы үмэдхэлыень өөрын гараар бэлдээ. Цырендаши Бадмаевич абань – модошо дархан.
   Могойтын аймагай Ага-Хангил тоонто нютагтай Зорикто Цыренжапов дүрбэдэхеэ «Алтаргана» нааданда хабаадаба. 2012, 2014 (Дадал hомондо мүнгэн медальда хүртөө), 2016 онуудай наадануудта хабаадаһан, 10 жэл болоод, дахяад морин хуураа барижа, эльгэ зүрхөө ханан, үльгэр түүрээгээ. Цындыма Бабуевагай «Бүртэ шоно» үльгэр, «Дэлюун болдог» магтаал эрилтэ ехэтэй шүүгшэдэй ба альга ташалгаар сэгнэлтэеэ мэдүүлдэг харагшадай анхаралда дурадхаа.
   Дулдаргын аймагай Тугшан нютагай, 18 наhатай Буянто Данжинов Цындыма Бабуевагай Морин Эрдэниин, Айралжан Хатан эжын магтаалнуудые шадамар бэрхээр, хэдэн нюур боложо, элдэб янзын хоолойгоор, аялга бүхэнииень өөрын маягтайгаар түүрээгээ. Тиихэдээ зэргэ уран нугархайгаар шүлэглэн уншаа, өөрөө морин хуур дээрэ наадаба. Ялас гэмэ талаан бэлигэйнь урманда харагшадай нэрьемэ альга ташалга удаан замхабагүй.
   Эрхүүгэй можын Оhын аймагай Хаhа нютагай Диана Батудаева тухай тэмдэглэхэ хүсэл байна. Арбан найма наhатай Диана басаган табатайhаа элдэб мүрысөөнүүдтэ хабаадаhан. Цырен Филиппович Лариса Ивановна хоёрой соёлшо бүлын хатардаг, арадай дуу дууладаг Диана басаган энэ жэлдэ Чайковскиин нэрэмжэтэ урлалай колледждо 3-дахи курс дүүргээ. Ойхон олтирог дээрэ 2025 ондо эмхидхэгдэhэн Ёрдын наада-нуудта үльгэр түүрээгээд, 3-дахи hуури, «Гэсэриадада» түрүү hуури эзэлhэн байна. Харин энэ удаа «Алтаргана» нааданда «Гэсэр» эпосэй хэhэг түүрээгээ, арбан хоёр жэлэй магтаал татахадаа, аман хуураар эхилээд, морин хуураар дахуулан үргэлжэлүүлээ. Тус мүрысөөндэ хабаадахын тула хөөмэйн дуу гүйсэдхэжэ, морин хуур дээрэ наадажа hураа. «Yльгэр түүрээжэ байхадаа, «басагамни, ямар бэрхэбши даа» гэжэ элинсэгүүдни дээрэhээ хараад хэлэжэ байhандал үзэгдэдэг» гээд хөөрэнэ. Тиигэншьегүй яахаб даа, хүгшэн эжынь аба Боторой Болдонов гээшэ суута үльгэршэн байhан гэхэ. «Хүрхэдэй мэргэн» болон хэдэн үльгэрнүүдые мэдэхэшье, сахижа, саашань дамжуулжа шадаhан, нангин хэрэг бүтээhэн юм. Уг дамжуулhан үльгэршэн Диана буряад хэлэеэ, соёлоо хүгжөөхэ хүсэлтэй ябадагаа мэдүүлнэ.
   Захааминай аймагай Дутулур тоонто нютагтай Дылгыр Дымбрылов «Баян Боролзойн баатар сагаан хүбүүн» гэhэн үльгэрэй хэhэг түүрээгээ, мориной соло татаа. Наян долоо наhатай Иван Дабаев өөрынгөө абын дуудаһан мориной солые Дылгыр Дымбрыловтэ заажа үгөө.Тэрэ заншалыень үргэлжэлүүлэн, Дылгыршье залуушуулда дамжуулха гэжэ найдая. Мүнөө гэр бүлөөрөө Сэлэнгын аймагай Харгана нютагта ажаhууна.
Буряад Уласай Баргажанай аймагай Баянголой 76 наhатай Энгельсина Будзанаева хабаадаа. Монголдо, Буряад орондо эмхидхэгдэhэн үльгэр түүрээгшэдэй мүрысөөнүүдтэ хабаададаг, харин «Алтаргана» нааданда  шэлэлгын мүрысөөндэ улас дотороо 3-дахи hуури эзэлжэ, түрүүшынхеэ ерээ.
   Монгол Уласай Дорнод аймагай Баяндун hомоной сагаангууд угай, Ага нютагhаа гарбалтай арбан найматайхан Нагмидай Батабаярай Бүртөө басаган «Алтаргана» нааданда 2-дохёо хабаадаба. 2024 ондо Булганда үльгэр домогшье, үреэл магтаалшье татаhан байна. Энэ удаа Хоридой Мэргэнэй домог түүрээгээ. Монгол Уласай соёл урлалай ехэ hургуулиин сэтгүүлшэдэй таhагта hурана. Абань Баяндунай номой сангые даагша, эжынь оёдолшон юм. «Алтаргана» наадамнай – буряад арадаа нэгэдүүлдэ байдаг hайндэр, би эндэ оролсожо байхадаа, ехэ баяртай байнаб. Буряад зонтой танилсахада гоё байна, буряад хубсаhан гоё. Минии толгойн оройhоо хүлэй үзүүр хүрэтэр – булта эжымни бүтээл. Эжымни Баянсогтын Долгорханда гэжэ нэрэтэй. Ганса намда бэшэ, олон хүндэ оёдог юм», - гээд Бүртөө омогорхон хэлэнэ hэн.
   Иигэжэ нютаг бүхэнhөө хабаа-даhан зон булта hайн бэлэдхэлтэй ерээ. Эртэ урда сагhаа үльгэр домогууд, магтаал солонууд аман үгөөр дамжан, залуу үетэндэ ерээд байхадаа, ехэл hайшаалтай байна. Сууха хуур гү, али морин хуур дүмүүхэнээр барижа, хүгжэм зэдэлүүлэн, үльгэр түүрээжэ байhан эдир залуу үльгэршэниие хаража байхада урматай даа. Эдэл зон үе са-гые холбоно, аман үгын абдар уудалан, үни холын түүхэ домог hануулна, түрэл хэлэн, буряад соёл хэзээдэшье хосорхогүй.

You have no rights to post comments