Наранай аймаг
Наранай аймагта нэгэ Наран одон, найман гараг ородог. Тус аймаг 4,57 миллиард жэлэй урда хии тооhоной үүлэнэй татасын шахалтаар бии болоhон. Найман гараг Нара тойрон эрьелдэдэг.
Газар дэлхэймнай нэгэ дахуултай. Һара Дэлхэйе тойрон эрьелдэдэг.
Алтан гадаһан
«Алтан гадаhан» одониие урдын урда сагһаа аяншалагшадай, морягуудай харгы зааhан одон, одо мүшэдэй эрьесын түб гэлсэдэг байhан.
Тус одон ходо Дэлхэйн хойто хахадай огторгойн хаяагай шанха хойто зүгтэ оршодог. Тэрэниие олохын тула тэнгэридэ түрүүн шанагын түхэлтэй «Долоон үбгэд» гэһэн ододой аймаг олохо хэрэгтэй, хажуудань багахан хэмжээнэй, жаахан шанага мэтэ Дохюур мүшэд бии юм. Энэ «жаа шанагын барюулай» үзүүр Алтан гадаhан юм.
Алтан гадаhан Наранhаа 120 дахин томо, 10 мянга дахин ехээр дулаа үгэжэ туяатадаг. Наранай туяа Дэлхэйдэ 8 минута соо хүрэдэг, Алтан гадаhанай туяа 472 жэл соо хүрэдэг юм.
Тэнгэриин зүйдэл
«Тэнгэриин зүйдэл» гэhэн галактика огторгойн 100 миллиард галактикануудай нэгэн юм, бүридэлдэнь 200-400 миллиард одон байдаг. Тэрэнэй диаметр 100000-120000 гэрэлэй жэлэй хэмжээнэй, 13,6 миллиард жэл наhатай бшуу.
Хүнэй амидардаг Наранай аймаг Тэнгэриин зүйдэлэй түбэй захада, 27000 гэрэлэй жэлэй зайда оршодог. Наранай аймаг 180-220 сая жэлэй хугасаада Тэнгэриин зүйдэлэй түбые нэгэ тойродог, тиимэhээ Дэлхэймнай энэ түбые бараг 30 дахин тойроhон. Тэнгэриин оёдолые газарhаа харахада, зурамай маягтай юм. Эртын грегүүд тус зурамые адхарһан hүнтэй зэргэсүүлдэг байhан, тиин «галаксиас» (бур. «hүнэй» гэжэ нэрлээ, тиигээд «галактика» гэhэн термин бии болоhон. Тэнгэриин зүйдэлые мүн «Тэнгэриин оёдол» гээдшье нэрлэдэг.
Замбуулин өөдэ
Yүлэгүй сэлмэг үбэлэй hүни
Yлыжэ шэртэнэб замбуулин өөдэ,
Yй түмэн одо мүшэдые үни
Yнгын бодолоор эзэлнэб ходо.
Хүртэшэгүй уужам захагүй зайда
Хүндэ хуудам зэрлиг дайда,
Хүйтэн зэнхэгэр таагдашагүй зандаа
Хэды олон галабта байнабши дандаа.
Замбуулиниие hэтэ зурын татаhан
Захагүй үргэн Тэнгэриин зүйдэл,
Залан хойто Алтан гадаhан
Задата тэнгэриин hайхан зүүдхэл.
Манай юртэмсэтэй хани нүхэд
Малагар hара – алтан аяга,
Магнай бариhан Долоон үбгэд
Мантан томо – Мүнгэн шанага.
Соохор олон ододой холбоон
Суг мүшэн hарые тохёоно,
Согтой ялагар Yүрэй солбон
Саран тэнгэриин хаяа гоёоно.
Эрбэд олон мүшэдэй hубаряан
Эсхэhэн дэгэлэй энгэр дууряан,
Эмнин яларна Энгэр мүшэн
Элдин замбуулинай туурга түшэн...
Вамба Бимбаев.
Толи
Гараг – планета
Наранай аймаг – Солнечная система
Газар дэлхэйн дахуул – спутник Земли
Замбуулин – космос
Огторгой – небо, небосвод
Тэнгэриин зүйдэл, Тэнгэриин оёдол - Млечный путь
Алтан гадаhан – Полярная звезда
Юртэмсэ – мир, вселенная
Долоон үбгэд – Семь старцев, Большая медведица
Суг мүшэн – Созвездие Плеяды
Тэнгэриин хаяа, огторгойн хаяа – горизонт
Дохюур мүшэн – Малая Медведица
Цымжидма ДОЛГОРОВА.
