Хэдэн янзатай
Wiki2.info сайтын мэдээсэһээр манай түрэл буряад хэлэн 12 нютаг хэлэнүүдтэ хубаардаг: хориин, сонгоол-сартуул, сэлэнгын, баргажанай, эхирэдэй, булгадай, алайрай, үнгын, боохоной, түнхэнэй, ахын, доодо үдын.
Буряад нютаг хэлэнүүдэй хоорондохи илгаань тон бага, адли зүйлнүүдынь ехэ олон юм. Ондо ондоо нютагуудта хэрэглэгдэдэг буряад үгэнүүд 90 хуби тухай адлишуу байдаг. Тиимэһээ ямаршье холын ондоо нютагуудай буряадууд ушаржа, өөhэд өөhэдынгөө нютаг хэлэнүүд дээрэ хөөрэлдэхэдөө, бэе бэеэ ядамаргүй ойлгодог.
Эдэ олон буряад нютаг хэлэнүүдые уран зохёолой – литературна – хэлэн нэгэдүүлдэг.
Эгэшэ, баабай, хээтэй!
Мухар-Шэбэртэ эгэшэеэ «баабай» гээд нэрлэдэг, харин Хэжэнгэдэ, Хүсөөтэдэ «хээтэй» гэдэг.
Хурумхаанда, Баргажанда, Ахада «эгэшэ» гээд адляар хэлэгдэдэг гуримтай, харин Захааминда эгэшэ «ахай» гээд нэрлэгдэдэг.
Зэдын аймагай Дээдэ-Торидо эгэшэеэ «уушхай» гэдэг. Зарим тээнь «адяа», «джууджаа», нүгөө нютагуудтань «джаджаа» гэнэ.
Үбэр Байгалай Шаргалжан нютагта эжынгээ эжые «аажы», абынгаа эжые «эмгэй» гэдэг заншалтай. Абынгаа эгэшэ дүүе «абгальжин», эжынгээ эгэшэ дүүе «нагсахай» гэжэ нэрлэдэг.
Аглаг hайхан Агада, Хоридо эгэшэ «абжаа», «абгай» гээшэл даа.
Худариин дайдада эгэшэеэ «дяадей» гээд нэрлэдэг, Оhын аймагта эжы – эхэ, ехэ эгэшэ – аадии, хүгшэн эжы – төөдэй.
Сэлэнгын аймагай улад зон хүгшэн эжыгээ «эмгэй», «hаамай», эгэшэеэ «хээтэй», «баавай», «уушхай», «аджай», бэриеэ «хээтэй», «ахай», «бэри», «аджгай» гэжэ нэрлэдэг лэ.
Эжыдээ, иибиидээ дуратайб!
«Эжы» гэжэ үгэ Түнхэн нютагта «иибии», хүгшэн эжы «теэбии», Аха нютагта «теэбэй» гээд хэлэгдэдэг!
Захааминда хүгшэн эжыгээ «төөбии» гээд нэрлэдэг, харин Худариин дайдада «төөдэй» гэдэг.
Хяагтада эжынгээ эжые «нагачи» гээд хэлэдэг, Зэдэдэ хүгшэн эжымнай «эмгэй» болоно.
Бэри, бэреэхэй, шэнэ ахай!
Агада – бэри,
Ахада – бэреэхэй,
Захааминда – эзы,
Зэдэдэ – ахай,
Дээдэ-Торидо – шэнэ ахай.
Хурумхаанда,
Баргажанда – биригэн,
Хэжэнгэдэ – абгайхан,
Худариин дайдада – хайхан басхан!
Толи
Эжы - мама
Нагаса эжы - бабушка по матери
Хүгшэн эжы - бабушка по отцу
Бэри - невестка
Эгэшэ, абжаа, абгай - сестра
Баярма БАТОРОВА.
