Баабгай, дохатай үбгэн аба
Буряад хэлэндэ «баабгай» гэжэ үгэ «баабай» ба «абгай» гэжэ хоёр үгэhөө бүридэдэг. Баабай – эсэгэ, хүгшэн аба, элинсэг, харин абгай – эгэшэ, ахайн hамган гэhэн удхатай. Юундэб гэхэдэ, буряад арадай заншалаар баабгай урдань хүн байhан, нангин амитан гэжэ тоологдодог.
Эхирэд-булгадай нютаг хэлэн дээрэ баабгай – хара гүрөөhэн, таабай, нагана, хуряаха, доха хубсаhатай, эхе – эсэгэ (аба, баа-бай) гээд нэрлэгдэдэг.
Хойто зүгэй буряадууд баабгайе хара гүрөөhэн, доха хубсаhатай, эхе – эсэгэ (аба, баабай) гэхэ.
Урда нютагуудта байрлаhан буряадууд баабгайе хара гүрөөс гээд нэрлэдэг байна.
Зүүн зүгэй буряадууд хара гүрѳѳһэн, баахалдай, тайгын эзэн, хүсэтэй абака, дохатай үбгэн аба гэдэг.
Баабгайн гүлгые элдэб нютагуудта баабгайн хүбүүн, баабгайн зулзаган, бамбарууша гээд нэрлэдэг шуу.
Харин «hабар» гэжэ хори буряадай үгэ сонгоол хэлэн дээрэ «hавар», сартуул хэлээр «савар» гээд үгүүлэгдэдэг, бэшэгдэдэг.
Сонгоол-сартуул нютаг хэлэн дээрэ «Хара гүрөөс савараа хүхэнэ» гэhэн мэдүүлэл «Баабгай hабараа хүхэнэ» гээд уран зохёолой хэлэндэ оршуулагдадаг.
Шоно, чоно, шонораг
Мүн лэ «шоно» гэжэ үгэ сонгоол-сартуул хэлэн дээрэ чоно гэдэг, харин хойшонхи буряадууд энэ амитаниие буруутхан, шонораг гээд нэрлэдэг гуримтай. Yни урдын сагhаа сагаан үнгэтэй шононууд «тэнгэриин нохойнууд» гээд шүтэгдэдэг.
Yшөө манай үбгэ эсэгэнэр шоные сэхэ нэрлэдэггүй, харин боро хүбүүн, ута һүүлтэ, хүдөөгэй таабай, хайгайн таабай, хүдөөгэй үбгэн, гарюуһан гэхэ мэтээр нэрлэдэг.
Тахяа
Хори буряадай хэлэндэ – тахяа, сонгоол - татаа, сартуул – тахаа.
Тугал
Хори – тугал, сонгоол – тугол, сартуул – тогол.
Хонгоодор хэлэн дээрэ…
Уйлаха – тэhэрхэ, шала – оёор, үүдэн – эрниг, үбгэн аба – таавай, хүгшэн эжы – теэвеэ, гэр – соол, хүйтэн – хиитэн, томо – мандагар, заахан – зяахан, набтар – намтар.
Урдын буряад таабаринууд
Миндаа
Мянган нюдэтэй.
Газар доогуур
Галуун нүүгээ.
Ехэ үхэр
Ерэн хабhатай.
Шүбгэйн үзүүртэ – шүлэн.
Агар зандан модон
Арбан хоёр hалаатай,
Арбан хоёр hалаадань
Гурбан зуун жаран табан борбоосгой.
Түмэр могой модон hүүлтэй.
Тогоон доро
Түмэн олон модод.
Хада дээрэ
Харахан годоhон.
Ахань дүүгээ хүсэхэгүй.
Хойноо хоёр нюдэтэй,
Урдаа хоёр нюдэтэй.
Урдаhаа дүрбэн хүн ерэбэ:
Хоёрынь дахатай,
Хоёрынь дахагүй.
Аргамжа бэшэ аад, орёодог,
Арьяатан бэшэ аад, хазадаг.
Аяга соо
Алаг булаг.
Бурханай басагад
Бургааhаар сохилдоо.
Ангайха аматай аад,
Залгиха хоолойгүй.
Тала дунда
Тапхай баян.
Буряад арад
Байгал далай найжатай
Буурал буряад оромнай,
Баргажан, Хори, Түнхэн.
Булгад, Сонгоол, Боохон.
Yндэhэмнай нэгэ – Ойхондо,
Угаймнай hүлдэ – Барханда,
Хии моримнай – Алханын орьёлнууд,
Хэшэг далгамнай -
Саяанай сарьдагууд.
Зүрхөөрөө нэгэдэе, буряад арад,
Заяанай одо бадараан, нүхэд,
Хэлээрээ нэгэдэе, хүхилдэн зугаалая,
Халуунаар харилсан, батажан хүгжэе!
go.mail.ru сайтын фото-зурагууд.
Баярма БАТОРОВА бэлдэбэ.
