Һүн төөлэй
Түрын урда үдэрнүүдтэ хүбүүтэ талын эсэгэ түрүү үбгэнтэй болон хэдэн түрэлхидөөрөө басаганай гэртэхиндэ төөлэй, хадаг, архи гэхэ мэтые абажа ошодог байгаа. Төөлэйе «гэр хүтэлэмжын төөлэй» гэдэг, зарим газарта «һүн төөлэй» гээд нэрлэдэг һэн. Энэ хадаа «басагаяа манайда хүргэжэ үгэгты» гэһэн тэмдэг болоно бшуу. Хүбүүтэ талын түрүү үбгэн сэржэмэй дээжые хадагаар хушаад, басагата талын үбгэн түрүүдэ барихадаа, иигэжэ хэлэдэг байһан:
Төө сагаан hахалтай,
Түбөө сагаан толгойтой,
Түрые толгойлжо hуугааша
Yндэр ехэ түрэлтэ,
Yргэн ехэ үреэлтэ худа,
Тиимэ hарын тэдынэй үдэр,
Тиимэ гарагта басагаяа
Манайда хүргэжэ морилыт даа.
Тиигээд басаганай эхэдэ сэржэмтэй хундага дээрэ сагаанай сай табяад, hүүжын мяхатайгаар барихадаа, иигэжэ хэлэдэг байhан:
«Тоhотой нюуртай»,
Торгон дэгэлтэй,
Хэшэг ехэтэй,
Хэтэдээ жаргалтай худагы,
Басагаяа хүргэжэ морилыт.
«Тоhотой нюуртай» гээшэнь баян, hайн байдалда байhан гэhэн удхатай. Тиигээд төөлэйгөө баридаг байгаа.
Тэмээ бэдэрэлгэн
Басаганай эсэгэ эхэ хоёр басагаяа хүргэлсэжэ ошохо эрхэгүй байһан ха. Тиимэһээ «мэхэтэй» арга олоһон байна. Басаганай эсэгэ тэмээ алдаһан аад, тэрэнээ бэдэржэ ябаһан хүн боложо, худынгаа газаа ерээд, «Алтан буйлатай, мүнгэн бурантагтай, гунжан тэмээ алдажархёо зомди. Теэд эндэ зоной сугларһан газарта хараһан хүн байжа болохо гэжэ ерэбэлди» гэһэншүүгээр хэлэдэг байһан. Тиихэдэнь хүбүүтэ тала: «Тэрэ тэмээнтнай манай хара буурада ороо гэжэ залуушуулнай хэлсэнэ һэн. Буурамнай найдамтай юм, һанаагаа бү зобогты. Бидэ бэриие буулгахаа байнабди, түрэ дээрэмнай дайралдаа хадаа һуулсыт» гэжэ уридаг байһан.
Угтамжада
Хүбүүтэ талынхид басага хүргэжэ ерэһэн урагуудта угтамжа хэдэг байһан. Урагуудай түрүүшүүлдэ бэлдэһэн табаг болон төөлэй табидаг, сай аягалдаг. Тиихэдэнь хүндыень тогтоогоод, угтамжын төөлэй һөөргэн залахадань, хоёр талын хүбүүд тэрэнииень буляалдаха. Гуримай ёһоор, бэриие буулгагшад төөлэйгөө абаад үлэхэ ушартай байгаа. Харин урагууд төөлэй абажа үрдибэшье, тэрэнээ һөөргэнь бусаадаг заншалтай һэн.
Удаань хэды ябаад байхадань, хоёрдохи угтамжа болодог байһан. Эндэ хоёр талаһаа моритой хүбүүд гараад, моринойнгоо бүхы шадалаар гүйлгэлдэжэ, нэгэ талынхидынь нүгөө талынхидайнгаа урдуур орёон гараха гэжэ оролдодог байгаа. Орёон гараһаниинь «нара буляаһан» болохо.
burunen.ru, minkultrb.ru сайтнуудай, Жалсан ЛУБСАНДАШИЕВАЙ фото-зурагууд.
Валентина ЦЫРЕНЖАПОВА.
