Сультим Бадмаев Дулдаргын аймагай Табтаанай нютагта түрэhэн юм. Тэрэнэй эсэгэ Донсуухан Бадма Буряад ороной Түгнэhөө Агын тала дайда руу нүүжэ ерэhэн баруун хуасай омогой хүн байгаа. Сультимай үбгэ эсэгэ Засогол Шуленге-Басуту гээшэ хори буряадай түлөөлэгшэдтэй суг 1703 ондо Москва ошоhон, I Пётр эзэн хаанhаа грамота аба-hан түүхэтэй.
Бадма Донсуханов Пагма Монтуханова хоёрой бүлэ 14 хүүгэдтэй, тэрэ тоодо 7 хүбүүдтэй hэн ха. Энэ ехэ гэр бүлэ 50 толгой эбэртэ бодо мал, 100 хони болон 30-40 адууһа баридаг байгаа. Тиимэhээ хүүгэдэйнь хара багаhаа мал ажалда дүршэнги, боргожонги болоhониинь гайхалгүй. Гэрэй эзэн Бадма үзэг бэшэг мэдэхэ, эрмэлзэл ехэтэй хүн байhан тула хүүгэдтээ hайн эрдэм мэдэсэ үгэхые, болбосорол олгохые оролдоо. Ехэ хүбүүн Сультимайнгаа 6-тай байхада, Агын дасанда хубараг болгожо үгэһэн. Тэрэнь 10 жэлэй туршада ном үзэжэ, hуралсалаа түгэсхэхэдөө, эмшэ ламын – манрамбын зиндаатай болоо. Энэ хадаа түбэд эмнэлгын профессорэй зэргэ болоно бшуу. Агын дасанай эрдэм ехэтэй ламанарай нэгэн болоод, түрүүн нютагайнгаа буряад зоной, удаань Зүүн Үбэр Байгалай ородууд болон тунгусуудай дунда эмнэлгын ажал ехэ амжалтатай ябуулаа.
Шэтэ хотодо 1852 ондо халдабарита халуун хэжэг (тиф) үбшэн ажаһуугшадай дунда дэлгэржэ эхилбэ. Һанаагаа зобоhон Зүүн Сибириин генерал-губернатор граф Муравьёв-Амурский түбэд эмнэлгэ тухай дуулаhан байжа, энэ нютаг орондо эгээл мэдээжэ эмшэ лама болохо Сультим Бадмаевые энэ тахалтай (эпидемия) тэмсэхыень уриба. Заншалта эмнэлгын хүдэлмэрилэгшэдэй диилэхээр бэшэ, олон шэтынхидэй ами наһа абаһан аймшагтай халдабарита үбшэндэ түбэд эмнэлгын аргануудые хэрэглэн бууруулhаар, эрдэмтэ лама диилэжэ шадаа. Тэрэнэй hүүлээр Оросой Географическа бүлгэмэй Зүүн Сибириин таhагай хүдэлмэрилэгшэ-гэшүүнээр hунгагдаhан байна.
Удангүй С.Бадмаевай эмнэлгын дүршэл тухай hураг суу бүхы Сибириин нютагуудаар үргэнөөр тараhаар, хаанта Оросой ниислэл хүрэhэн байна. Н.Муравьёв-Амурскиин туһаламжаар 1857 ондо Сультим Бадмаев ниислэл хото уригдана. Ниислэл хотодо бэлэн бэшэ шалгалтануудые гараа, эмшэлгын аргануудынь тон хананхатайгаар шалгагдаа. 1860 ондо ниитын түлѳѳлэгшэдэй гаргаһан шиидхэбэриин ёhоор, Бадмаев сэрэгэй госпитальдо үбшэнтэдые аргалха эрхэтэй болоhон байна. Тиихэдээ тэрэнэй урда шангахан эрилтэ табигдаа: «Дээдын захиралтаар Сэрэгэй яаманай эмнэлгын таһаг (1860 оной октябриин 3-ай 10182-дохи шиидхэбэреэр) Бадмаевые уушханай ханяадатай үбшэнтэниие эмшэлхыень, тиихэдэ Николаевска сэрэгэй госпитальдо эмшэдэй харууһан доро хорото хабдартай үбшэнтэд дээрэ өөрынгөө эмүүдые туршахыень дурадхана». Хэрбэеэ эмнэлгынгээ ашаг туhатайе эмшэн Бадмаевай бодото дээрээ гэршэлээгүй hаань, тэрэнэй даадхал гарахые Засагай газар арсаха байгаа гэжэ энэ шиидхэбэри соо хэлэгдэнэ. Зүгөөр ямаршье шанга эрилтэнүүд Бадмаевые тогтоо-гоогүй: ами бэеэ гамнангүй, үсэд нэтэрүүгээр хүдэлжэ, табигдаhан даабарииень дүүргэжэ шадаа.
Сультим Бадмаев 1860 ондо Петербургда түбэд эмүүдэй аптекэ нээжэ, хүн зониие эмшэлжэ эхилнэ. Аргалуулагшадайнь тон гайхалтайгаар элүүр энхэ болоhон баримтанууд тэрээндэ хандагшадай тоо олошоруулгада нүлөөлөө. Жэл болоод, эмшэнэй туhалагшын зэргэдэ шалгалта тушааба. Тиин 1862 оной январиин 16-да Агын талаhаа гараhан ламада сэрэгэй хубсаһа үмдэхэ эрхэтэй сэрэгэй эмшэнэй зэргэ олгогдоhон байна. Удангүй 1865 ондо губернскэ секретариин зэргэтэй болоо.
Тэрээндэ аргалуулагшадай нэгэн Нангин Пантелеймоной сүмын шэрээтэ Иоанн Кронштадтский гэгшэ байгаа. Энэ санаартантай уулзалга аха дүү Сультим, Жамсаран Бадмаевуудай хуби заяа эрид хубилгаhан. Иоанн тэдэниие хаан тайжа Александртай (ерээдүйн эзэн хаан III Александртай) танилсуулһан, 1872 ондо Сультим, Жамсаран хоёрой үнэн алдарта шажанда ороходо, ерээдүйн эзэн хаан тэдээндэ хэрээhэ зүүлгэhэн эсэгэнь болоо. Хэрээhэ зүүхэдээ, Сультим эзэн хаан II Александрай, харин Жамсаран Оросой нэгэдэхи эзэн хаан болохо I Пётрой нэрэнүүдые абаа. Хоюулаа хэрээhэ зүүлгэhэн эсэгынгээ нэрээр обог хэжэ, Александровичууд болоhон байха юм.
Сультим Бадмаевай хэрээhэ зүүлгэ хуурмаг гэжэ зарим зон тоолоо. Ушарынь гэхэдэ, урда тээнь нютагайхидайнгаа хэрээhэ зүүлгэдэ тэрэнэй эсэргүүсэһэн, бүри Орос гүрэндэ эсэргүү идхалга нютаг дээрээ ябуулhанайнь түлөө тушааха тухай мэдээн бии. 1866 оной июлиин 13-да Сэлэнгын епископ Вениамин (Благонравов) архимандрит Владимирта (Петров) Сультимые тушааха тухай иигэжэ бэшэһэн байна: «Тэрэнэй хубиин ба хэдэн тушаалта нюурнуудта зорюулагдаhан бэшэгүүдые, мүн тунхаглал шэнги юумэ буряадууд өөһэдөө үгөө, тэдээн соогоо тэрэ байдалаа шамарлалгын бодол хүн зондо түрүүлнэ, һанал сэдьхэлыень Монгол руу шэглүүлнэ, гадна тэдэниие таряашад болгожо, сэрэгтэ үгэхэ зорилготойгоор хэрээhэ зүүлгэнэ гэжэ онсолон тэмдэглэнэ…». Теэд эдэ бүгэдэ тэрэнэй өөрөө хэрээhэ зүүхын 6 жэл урда тээ болоhон үйлэнүүд шуу. Ниислэл хотодо нилээд ехэ нүлөөтэй ба үндэр зиндаатай дэмжэгшэдтэй болоод байhан түбэд эмшэнэй хэрэг 1866 ондо хэншье дахяад онгилхоёо hанаагүй.
Нээрээшье, тэрэ үедэ Александр Александрович Бадмаевта үбшэнтэд олоор хандадаг болоhон, тэдэнэйнь дунда нүлөө ехэтэй, хүндэтэй, нэрэ зэргэтэй хүнүүд байhан ха. Удангүй ород hамга абана: бодото статска советник М.А.Зубковой басагантай гэрлэнэ. Хожомынь, 1872 ондо, Александра Михайловна Жамсаран Бадмаевта хэрээhэ зүүлгэhэн эхэнь болоhон түү-хэтэй.
Петербург ошоходоо, Сультим Бадмаев хуушан монгол хэлэээр бэшээтэй эмнэлгын номтой байгаа гэжэ мэдээжэ, тэрэнь «Жуд-ши» гэһэн түбэд эмнэлгын гол зохёолой монгол хэлэндэ оршуулга. Харин ород хэлэндэ тэрэниие оршуулжа шадаагүй: ород хэлэндэ муу байhан ха. Харамтайнь, тэрэ саашадаашье ород хэлэ hайнаар шудалаагүй. 1866 онhоо Петербургын ехэ hургуулиин зүүн зүгэй хэлэнүүдэй факультедтэ монгол хэлэнэй сүлөөтэ багшаар хүдэлнэ, 1868 лэ онhоо багшын салин абажа эхилээ.
Түбэд эмнэлгэ хэрэглэн, эмшэлхэ ажал амжалтатай ябуулһандань баярые хүргэhэнэй тэмдэг болгожо, Оросой эзэн хаан Сультимай дүү хүбүүн Жамсараниие «Эзэн хаанай тэдхэмжэ доро байhан hурагшадай дунда Эрхүүгэй гимназида оруулха» гэжэ захирба. Жамсаран Эрхүүгэй гимназида амжалтатай hураад, тэрэнээ алтан медальтай дүүргэhэн намтартай. Һүүлээрнь тэрэ Үбэр Байгалай можодо гүрэнэй албатанай тушаал эзэлхэ арга боломжотой болобо. Теэд хуби заяаниинь ондоохоноор эрьеэ: Сультим ахадань туhалагша ба ажалыень даган абаха хүн тон хэрэгтэй байба. Тиигэжэ Жамсаран Оросой эзэн хаанта гүрэнэй ниислэл хото ошожо, Петербургын ехэ hургуулиин зүүн зүгэй хэлэнүүдэй факультедэй оюутан болоно, ахадаа туhалжа эхилнэ. Оюутан ябаха хаhадань ахань наhа баража, тэрэнэйнгээ аптекэ даажа абаhан юм.
Сультим Бадмаев хүн зоной дунда ехэ хүндэтэй, эмнэлгын ба ехэ hургуулиин оршондо ехэ сэгнэгдэдэг эмшэн болоод ябатараа, 1873 оной сентяб-риин 27-до энэ дэлхэйтэеэ хахасаhан байна. Өөрын хүүгэдгүй байhан, зүгөөр Жамсаран дүү хүбүүгээ (суута Пётр Александрович Бадмаевые) хүмүүжүүлхэ ба hургаха хэрэгтэ нилээд ехэ үүргэ дүүргэhэн хүн. Түбэд эмнэлгыень саашань Жамсаран дүүнь ябуулаа. Хожомоо энэ хэрэгыень Сультим Жамсаран хоёрой аха дүү болохо Будын хүбүүн, Эзэн хаанай Сэрэгэй-эмнэлгын Академи түгэсхэгшэ Осор – Николай Николаевич Бадмаев үргэлжэлүүлhэн байна.
Дарима
Базарова,
Ц.Жамцараногой нэр. хизаарай номой сангай мэдээсэлэй таhагай ахамад библиотекарь.
(Эшэ үндэhэн: Д.Батоев, Ц.Нимажапова, М.Батомункуева Родословная Бадмаевых из Таптаная // Славлю и горжусь, мой Таптанай!; Ю.Кузьмин Доктор П.Бадмаев: учёный, дипломат, предприниматель. В.Рыжов Таинственный доктор Пётр Бадмаев. - https://topwar.ru/222796-tainstvennyj-doktor-petr-badmaev.html
