Бүгэдэ буряадай уласхоорондын «Алтаргана» нааданай «Буряад хүнэй нэгэ үдэр» гэһэн харалга-мүрысөөндэ тойрогой аман зохёолой бүлгэмүүд амжалтатай хабаададаг. «Тоонто тайлга», «Үлгыдэ оруулалга», «Басаганай наадан» гэхэ мэтэ арадайнгаа ёһо заншалнуудые олоной анхаралда харуулжа, нэгэтэ бэшэ түрүү һууринуудые эзэлһэн юм. Бүлгэмэй гэшүүд тон ёһо соонь заншалаа харуулхын тула горитойхон ажал ябуулдаг. Мүнөө «Тоонто тайлга» гэһэн ёһолол тухай тодорхойгоор хөөрэхэ хүсэлэнтэйбди.
Хүмүүнэй бэе оложо, юһэн һарын туршада эхын умай соо хүн боложо, сагай ерэхэдэ, алтан дэлхэйн шарай хаража түрэхэ гээшэ аба эжын буянай хүсэн гээд буряад угсаатан хэлсэдэг юм. Урдань нүүдэл байдалтай буряад айл олон үхибүүтэй һаа, үнэр баян гэжэ тоологдодог байгаа. Тэрэ сагта эмнэлгын газар үгы байжа, нялха нарай үхибүүнэй тогтохонь бэрхэтэй саг байһан. Лхасаран Линховоиной «Лодон багшын дэбтэрһээ» гэһэн ном соо «1910 ондо Агын тойрогой бүхы дэбисхэр дээрэ оройдоол нэгэ фельдшер байгаа гээшэ һэн ха», - гээд тэмдэглэгдэнэ. Тиимэһээ элинсэгһээ дамжан ерэһэн, нарай хүүгэдэй ами наһанда туһатай, гүнзэгы удхатай ёһо гуримууд олон юм.
Үбэр Байгалай хизаарай буряад соёл хүгжөөлгын түбэй мэргэжэлтэд шэнжэлэлгын талаар ехэ ажал ябуулдаг гээд бултанда мэдээжэ. Жэшээ болгон хэлэхэдэ, байгша ондо Россиин Соёлой уг залгамжалгын жэлдэ Ага нютагта яажа тоонто тайдаг байгааб гэһэн сэдэб тон һайнаар шэнжэлхэ түсэб табигдаһан байна. Энэ ажал хэрэгтэмнай Арадай гэгээрэлэй эрхим, багшын ажалай ветеран Уржин Цыреновна Оротова, Агын дасанай шэрээтэ Цыбиков Бадма ламхай гэгшэд сэнтэй мэдээнүүдые хөөрэжэ үгөө. Харин тэрэнэй хажуугаар мэдээжэ олон эрдэмтэдэй бэшэһэн шэнжэлэлгын номууд хэрэглэгдэһэн байна.
У.Оротова тоонто тайлгада бэлдэнэ.
Эхэнэрэй хүнгэрхэдэ, хойтыень абаад, һэрюухэн газарта орон доронь табидаг. Тиигэжэ үхибүүнэй гурба хоноод байхада, хотоной эхэнэрнүүд суг-ларжа, нарайлһан эхэнэрэй хойтые һэеы гэр соо гү, али газаа хүнэй ехэ ябадаггүй газарта булажа, тоонто тайдаг байгаа. Агын дасанай шэрээтэ Бадма ламхай: «Энэ ёһолол гартаа дүй дүршэлтэй, гэр бүлэтэй, үри хүүгэдээ, нүхэрөө алдаагүй, бүрин бүтэн, үнэр баян эхэнэрээр бүтээлгэдэг гуримтай байһан», - гээд тэмдэглэнэ. Харин бүһэтэй хүн эндэ хабаадалсадаггүй һэн. Һэеы гэр соо эхэнэрэй хойтые булахадаа, оронойнь ба үхэгэй хоорондо 20-30 см гүнзэгы нүхэ малтадаг байгаа. Нэн түрүүн хониной угааһан сэбэрхэн нооһо оёортонь дэбдидэг. Энэ ямар удхатайб гэхэдэ, дулаан, зөөлэн байха. Сагаан «алтан» дээрэ табан үнгын зурам, орооһо, эд зөөритэй айл байбал, алта мүнгэнэй зүйлнүүдые хэдэг байгаа. Удхань – энэ үри баян хэшэгтэй, эдлэхэ зөөритэй ажаһууха. Гэрэй эзэн эхэнэрэй нооһоор нэхэһэн туулмаг соо хойтыень хээд, улаан утаһа шүрбэһэ хоёрые томоод, амһарыень шангахан уядаг байгаа. Туулмагайнгаа хорхой шумуулда эдюулхэгүйн тула досоонь адууһанай дэлһэ хэдэг һэн. Энэ үри хододоо газар гэшхэхэ малтай ябаха гэһэн удхатайгаар дээрэнь шагай табидаг шуу. Эдэ ёһото зүйлнүүдые нүхэн соо хэхэ бүхэндөө үреэлэй һайхан үгэнүүдые хэлэдэг. Жэшээлхэдэ: «Ута наһатай, удаан жаргалтай ябаарай», «Адуугаа танихагүй баян, ашаяа танихагүй үнэр болоорой» гэхэ мэтээр үреэжэ, үхибүүнэй заяашые баярлуулдаг һэн ха. 1991 ондо хэблэгдэһэн Клара Басаевагай «Семья и брак у бурят» гэһэн ном соо «эхэнэрэй хойто үхибүүнэй һүнэһэн болоно» гээд бэшэгдэнэ. Үхибүүнэй тоонто тайлга зүб мүрөөр, ёһо соонь бүтээбэл, энэ үхибүүн энхэ элүүр, ута наһатай, ажал хэрэгынь урагшатай байха гэжэ тэмдэглэгдэнэ. Тэрэ үеын ламанар болон бөөнэр энэ хэрэгтэ ехэ анхаралаа табидаг байһан юм. Юуб гэхэдэ, эхэнэрэй хойто газараар хаягдажа, ан амитан носожо, элдэб хии юумэндэ дайрагдаа һаа, үхибүүнэй наһан богонихон байхань магадгүй гээд хэлэгдэнэ.
Тоонто булаһан газар дээрээ нарһанай зартагайгаар 30-40 см шобогорхон урса барижа, тэрэнээ хониной һэмжэн өөхөөр хушаад, сагаан үнгэтэй хадаг хэдэг. Тиин тэрэнээ улаан утаһаар орёодог...
Хүсэд дүүрэнээр июлиин 28-ай 29дугаар "Толондо" уншахаар.
Хандама Мункуева, Yбэр Байгалай хизаарай буряад соёл хүгжөөлгын түбэй методист.
Авторай фото-зурагууд.
