Адууһанай хилгааһа уряад, һайн эршэтэйгээр томоходо таһархагүй, тон бүхэ уяа болодог. Хилгааһа дэлһэнһээ абаха, мүнөө адууһанай дэлһэн тухай тобшохоноор хөөрэе.
Адуунай хүзүүн далан дээрэнь ургадаг үһэн дэлһэн гэжэ нэрэтэй. Хүн дэлһэ хиргажа, хилгааһан болгодог, дээрэнь һүүлһээнь хиргаһан хилгааһа нэмэхэ. Хилгааһа угаажа, сэбэрлэжэ, ажабайдалдаа хүн ехээр хэрэглэдэг байһан юм.
Хилгааһан томогдожо, хэрэгсэл болоходоо, дээһэн гэжэ нэрэтэй болодог. Дээһэнэй үүргэ ехэ. Хилгааһые яажа дээһэн болгодог бэ гэхэдэ: түрүүн угаажа, сэбэрлэжэ хатааһан хилгааһаяа эмхилжэ, хажууһаань ходолжо, зүүн гарай хургануудта һубаһан хилгааһаяа орёожо, хуруусгай хургылха. Азаргын ба гүүнэй хилгааһануудые ами амяарнь ажаллаад, утануудыень морин хуурай хүбшэдэ ба номодо тааруулан бэлдэхэ. Бэлдэһэн хуруусгайгаар, хоёр альгаараа дээһэ томоходо, түргэн байха.
Томоһон дээһээр тугалай хүзүүндэ бойлторго хэдэг. Бойлторго хэхэ гээшэ өөрын дүримтэй. Юбуу хэжэ, дээһэ гүйлгэхэдэ, уйтан ба уужам болохо, үшөө юбууниинь аршалха удхатай, дээһэнэй үзүүрнүүдэй задархагүйн тула бүдөөр бүхэлхэ, һэеы гэрэй үрхын дээһэнэй үзүүр шэнги, угайнгаа тугай үнгөөр хэдэг байгаа.
Дээһээр хэһэн, үхэр эгэлдэргэлжэ уядаг уяа эбэрдээ гэжэ нэрэтэй.
Байрагүй, дошхон үнеэ эбэрдэжэ уяад, хойто хоёр хүлыень дээһэн хабидаагаар тушаад һаадаг юм. Унаа болодог бодо малай урда хоёр хүл дээһэн тушаагаар тушагша бэлэй. Шүдэрэй һомо дээһээр хэдэг һэн.
Һэеы гэрэй бүхы ооһор бүшэ булта дээһэн аад, тус тустаа өөрын нэрэтэй ба үүргэтэй. Хилгааһаар хүдэрөөр бүдүүн дээһэ томожо, бухал шэрэхэ ута аргамжа бэлдэгшэ бэлэй.
Дээһэн гээшэ үжэхэгүй, норохогүй, агшахагүй – иимэ һайн ооһор юумэл даа.
Урдандаа бүдүүнээр томоһон дээһэн аргамжада бишыхан хонхонуудые үлгөөд, гэрээ тойруулжа уяад байһан айлнууд дайралдадаг байгаа. Энээнэй удха иимэ: хүүгэдынь тогтодоггүй, халгадаг (наһа барадаг) айлнууд иигэжэ аршалдаг байһан. Иимэ сээртэй айлда ондоо хүн орохогүй.
Мориной хилгааһа һайса угаагаад, үйһөөр эсхэн зохёоһон хүг оёод, досоонь аргал бутаруулжа, хохир болгожо хээд, нарай хүүгэдые үзүүр арһан хушалгада мансылаад, тэрээн дээрээ унтуулхада, шээһэнһээ һэрихэгүй. Шээһэниинь хилгааһанһаа саашаа шүүрэжэ, үхибүүн ходо хуурай байна. Үбһэ хулһанда, агнуурида ябаһан зон могойтой газарта хонохо, амарха болоо һаа, дээһээр хонолгынгоо газар хорёолдог. Могой дүтэлхэгүй.
Урдань адууһанай элдэгдээгүй арһаар годон шэрдэг хэдэг һэн. Набтархан, харбаад гэжэ нэрэтэй, хабтагайгаар хэһэн һандайбша дээрэ годон шэрдэг айл бүхэндэ байгша бэлэй. Һуухада, хэбтэхэдэшье зохид, урин дулаахан һэн ааб даа.
Адууһанай хилгааһа шүрбэһэнтэй холижо томоод, гуталшье уллаха, мориной зэр зэмсэг хадхаха, оёхо – бүхэ болодог байгаа.
Адууһанай хилгааһан гээшэ буряад зоной ажабайдалда ехэл хэрэгсээгдэдэг байһан лэ даа.
Модон хүнэгүүдэй, байлгасын, тудхуурай хилэ (дужка) томоһон дээһээр хэдэг һэн. Хүнэгэй модон бэедэ халааһан үзүүртэй түмэрөөр сорьёжо, нүхэ гаргадаг. Хилгааһан хамуур (веник), унага дааганай зөөлэхэн хилгааһанда богонихон модон эшэ тааруулжа хээд, гунгарбаагай болон бурхадай дүрсэнүүдэй тооһо дүмүүхэнээр һэбижэ сэбэрлэгшэ бэлэй. Хилгааһаар һэбюур хээд, халуунай сагта бэеэ һэрюусүүлхэ арга байһан. Гуталдаа дүрэмхэ хэхэдэ, хүл хүлэрхэгүй.
Арадай урлал хүгжэжэл байдаг. Минии нүхэр басаган Баирма Дамбиева жэгтэй һонин бүтээлнүүдые адууһанай дэлһээр 1982 ондо урлажа эхилһэн юм. Дэлһэнэй хилгааһанай үнгэ тааруулан, ханын ехэ хибэстэ (гобелен) угалза, элдэб зураг гаргажа урлаха зон бидэнэй дунда хоморшог ааб даа. Дэлһээр урлахын тула өөрын сэдьхэл бодолой нарин нягта хараса, дүршэл болон хүсэл аад, шадабарияа улам хүгжөөн саашалха эрмэлзэл хэрэгтэй. Оросой Уласай Уран зураашадай холбооной гэшүүн, Буряад Уласай габьяата уран зураашын нэрэ зэргэтэй Баирма Дамбиевнагай хибэсүүд олон гүрэндэ мэдээжэ.
«Алтаргана» нааданай үнгэргэгдэдэг болоһоор, буряадаймнай жэнхэни урлал хүгжэлтэ абаа. Зүдхэли нютагай модельер Дарима Жалсанова дэлһээр хубсаһа зохёон бүтээжэ, олоной һонирхол татадаг ха юм.
Цыремжит БАТОЕВА, багшын ажалай ветеран.
АГА.
