Энэ хэлсээнэй ёhоор, хурим түрые эрхилэгшэд болон эмхидхэгшэд өөhэдын онсо хубсаhатай, энгэрэй тэмдэгтэй гэхэ гү, али эрэ хүн бүhөөрөө, эхэнэр хүн зүүдхэлнүүдээрээ олоной дунда бэшэнhээ онсо илгардаг байгаа бшуу.
Айлай басага бэри болгохоёо эрижэ бууhан урагууд басаганай аба, эжыдэ хандажа хэлэхэ үгэеэ бултааран зүбшэн хэлсэхэдээ, уран гоёор удхалан, үнэн ерэhэн хэрэг зоригоо булгуулан, ондоо түхэл маягаар эхилдэг байhан гээшэ. Жэшээнь, бууhан айлшад (урагууд) «мал бэдэржэ ябаhаар төөрижэ түгэншэлжэ, танайда хүрэжэ ерэбэбди, магад, гурба наhатай гунан үхэр гү, али энгин тэмээн эдэ нютагуудта үзэгдөө харагдаагүй бэзэ» г.м. үгэнүүдээр эхилдэг байhан гэхэ. Энэ ушар юу гэршэлнэб гэхэдэ, залуу зоной гэр бүлэ болохо, уг узуураа саашань дамжуулан залгаха гээшэ тон нангин hүр hүлдэнь, амитан зоной сахиха сахюусаниинь боложо үгэдэг гээшэ аабза гээд тайлбарилхаар. Мүнөө сагнай ондоо болоо, тиигэбэшье тон hүүлэй жэлнүүдтэ бэриие эрижэ, бурхандань хадаг табижа, аха захатанаа хүндэлжэ, урданай түхэл маягаар түрэ хуримуудай үнгэргэгдэдэгыень харадаг болообди.
Дахяад түүхэтэ дансануудта хандая. Анда нүхэд зоной дунда басага хүбүүгээ гэрлүүлдэг ушар хуулида харша гэжэ тэрэ үедэ хэлэгдэдэггүй байhан. Анда нүхэд худа урагууд болоходоо, бэе бэеhээ мал зөөри (калым), алта мүнгэ абалсадаггүй, үгэлсэдэггүй байгаа. Энэ баталалгаар (союз) эрэшүүл бүhэеэ андалдаад лэ, үхибүүдэйнгээ наhаяа хүсэтэр хүлеэлсэдэг байhан гээшэ. Бодомжолоод үзэхэдэ, бүhэнүүдээ андалдаха ушар имагтал адли шадалтанай дунда баталагдадаг байhан гэжэ hанамаар.
Айлай басага бэри болгохоёо эрижэ мордоходоо, 3-5 хүн hүнэй архитай, сай, хилээмэтэй, мүн сагаан эдеэн табагай зүйлнүүдтэй бууха ёhотой. Бэшэ зүйлнүүд (мяхан хэшэг, бэлэгүүд) хууляар хаhагдадаг байгаа. Басаганай гэртэхин дун сагаан hэеы гэр, бараан болоод оро дэбисхэр бэлдэхэдээ, хүбүүн талаhаа түлбэриин (калымай) хэмжээгээр түхеэрдэг байһан гээшэ. Манай уг изагууртад бэри, хүбүүнэйнгээ түрэhэн он, жэл, мэнгэ, hуудал гэхэ мэтые тон нарибшалдаг гэжэ мэдэнэбди, дасан ошожо, шэрээтэ ламада хандажа, зүбшөөл гуйдаг, түрэ хуримай болзор гаргуулдаг байhаниинь эли. Мүнөөшье эдэ ёhо заншал сахигдаhаар, үргэлжэлhөөр зандаа.
Басагаяа хари газарта хүргэхэдөө, 15-30 хүнэй тоо баримталдаг ёhо байгаа. Мүн 3 толгой адуу мал, 30 литр хараанай hүнэй архи бэлдэгдэхэ ёhотой. Басагаяа хүргэхэдөө, тон дүтын түрэлхид ябалсаха, хари зониие хабаадуулха гээшэ тэрэ сагай хуулида харша гэжэ харагдадаг байhан. Дунда шадалтай гэр бүлэнэр басагаяа дүтын 10-15 түрэлхидөөрөө, 2 толгой адуу мал, 20 литр сагаан архитай худанартаа бууха. Υгытэйшүүл гэхэ гү, али юрын эрхэтэд 1 адууhа мал, 10 литр архи бэлдэхэ ёhотой. Мүнөөнэй хурим түрэ хэтэрмэ ехэ дэлисэтэйгээр үнгэргэгдэдэг болошоо. Нютагай арад зон бултадаа хабаадана, архи уулган хэмжээгүй ехэ, үнэтэй сэнтэй бэлэгүүдээрээ андалдана, хэтэрхэдээ, хото городуудта гэр байра, хари гүрэнэй гаргаhан хүнгэн автомобиль г.м. бэлэглэнэ. Мүнөөнэй сагай эрхэ байдалда hудаhыень барижа, зөөри суглуулhан эрхэтэд 300-500 хүнөөр басагаяа хүргэдэг болонхой. Тэрэниие hажаалдаашад түрэл түтимүүдээрээ бадар ябуулжа, хони хурьга, мүнгэн зөөриеэ суглуулжа, үри шэри хэжэ, арай шамайхан хурим түрэеэ бүтээдэг байха юм. Хурим түрэеэ заабол иимээр бэлдэхэ, бүтээхэ гэhэн хуули засаг баригшадай талаhаа баримталхань нилээдгүй бэрхэтэй. Зүгөөр арад зон, хурим түрэ түхеэрэгшэд өөhэдынгөө арга шадал соо, зөөриhөө дулдыдан, хэм соохононь бүтээдэг байгаа hаа, ямар гээшэб гэhэн hанал түрэнэ. Буряад угсаатан бага яhатан байhан тула баян бүдүүн гэжэ хэлүүлхэ, магтуулха дуратаймнай хэндэшье мэдээжэ. Сагнай, арадаймнай арга боломжонууд нилээд хэлсээтэй, шахардуу байдалнай үргэлжэлhөөр. Иимэ ушарhаа урданай угсаатан, изагууртанай олон зуун жэлнүүдэй хугасаа соо нарибшалан баримталhан хуулинуудые мүнөөшье хурим түрэдөө хараадаа абалсадаг болоо hаа, хэзээдэшье буруу бэшэ гээд hанахаар байна.
Буряад угсаатан эртэ урда сагhаа залуушуулай аха захатандаа хүндэтэйгөөр хандаха тухай болоод арад зондоо харша, хазагай ябадалнуудые гаргахые усадхахын түлөө тусгаар хуулинуудые зохёодог байhан.
Буряадууд hайн дураараа Орос гүрэнэй мэдэлдэ орожо, ород яhатанай зан абари, байдалайнь олон зүйлнүүдые өөhэдынгөө эрхэ байдалтай таарамжатай болгохые оролдоhон. Бага яhатан ехэ яhатанайнгаа (арадайнгаа) hайншье, муушье онсо зүйлнүүдые ниитэ зондоо нэбтэрүүлхые оролдодог. Тэрэ үе сагай эрхээр буряад изагууртан архи, шуналтай мүнгэнэй (эд зөөриин) наадануудые эрхилжэ, энэ ушарhаа ниитэдэ харша, сүйд ябадалнууд, hэдэлгэнүүд дэлгэржэ эхилhэн. Хаанта засаг бага яhатанда татабари (налог) ашадаг байhан. Энэ түлбэринь ангай арhаар, малай мяхаар, арhаарнь түлэгдэдэг байгаа. Буряад зоной дунда архи уулга, шуналтай наадануудые хориhон тон түрүүшын бэшэмэл хуули 1763 ондо зохёогдоhон байна. Тэрэ хуулиин ёhоор 40 наhа гүйсөөдүй хүн архи уужа болохогүй, харин тон үсөөн ушарта – хурим түрэдэ, найр нааданда гү, али айлшадаа хүндэлжэ, 25 наhанhаа 40 хүрөөгүй залуушуул архи уужа болохо гэжэ бэшэгдэнэ. 25 наhа гүйсөөдүй залуушуулда архи гээшэ огтолон хоригдоно. «Наказ главного тайши Шираб Дамба-Дугар Ринцено» гэhэн захяа-бэшэг 8 бүлэгhөө бүридэжэ, архи уулга, мүнгэнэй шуналтай наадануудые 1793 онhоо хориhон ушар: нэгэдэхинь, Ородой эзэн хаанай хуули ёhонууд улам шангаржа, бага яhатанай дунда архи уулга, мүнгэнэй наадан, элдэб hальхай ябадалнуудые усадхаха тухай дээрэhээ дүүргэлтын (директивнэ) саарhанууд буряадуудай ноёд hайдуудта буужал байдаг болобо. Хоёрдохинь, хориин 11 эсэгын тушаалта нюурнуудта (отогой ноёдто) архи ууха гээшэ 40 наhатай зонhоо доошо хоригдожо, хаарта, лото, яhаар наадалга мүн лэ хатуу хинамжада абтаhан байна. Гурбадахинь, 40 наhанhаа залуу зоной хэрбэеэ эдэ хорюултай зүйлнүүдые эрхилбэл, хэhээхэдээ, нюргыень нюсэгэлөөд, хулhан ташуураар гү, али улаан бургааhаар 15-20-30 дахин шабхададаг байгаа. Дүрбэдэхинь, айлшанаа хүндэлхэдөө, архи гээшые хэмжүүрээр аягалдаг, мэдээгээ алдатараа уужа болохогүй гэжэ аха захатаниинь номнодог байhан.
Тэрэ үедэ буряад ниигэмдэ түрэл гаралай, уг гарбалай хани харилсаан, ёhо журам сахилга, аха захатанаа хүндэлхэ ябадал гээшэ нилээд үндэhэтэй, хүсэтэйшье байhан; мүнөөнэй залуушуул, дундашье наhатан ёhо заншалаа, жэнхэни буряад хэлэеэ хүсэд дүүрэнээр сахижа, hүгэдэжэ шададаггүй гэжэ hанамаар. 18-19-дэхи зуун жэлнүүдтэ хаанта засагай хуулиин хатуушье hаань, хүн зониие олоор гэмнэжэ, түрмэдэ хаажа байгаагүй, имагтал нютагай ноёд hайдууд hургаал, хүмүүжүүлгын хэмжээндэ тэрэ сагайнгаа хуули ёhонуудые эрхэтэдэйнгээ дунда нэбтэрүүлхые оролдодог байhан. 18-дахи зуун жэлдэ «Положение 11 хоринских родов 1808 года по управлению внутренними делами и судопроизводству» гэhэн 132 статьяhаа бүридэhэн Хориин тайшаагай советник Галсан Мардаинай коллежскэ асессор Павел Доржижабунтай зохёон бэшээд, 38 нютагай зайhануудтай хэлсэжэ абтаhан хуули тусгаар hуури эзэлнэ. Энэ хуулиин хэдэн статьянууд архи уудаг, элдэб мүнгэнэй наада эрхилдэг зонтой тэмсэл ябуулха гэhэн гол удхатай. Тэрэнэй 12-дохи статья соо иигэжэ бэшэгдэhэн: ноёд hайдууд архи уугаад ябабал, хүнүүдэй хоорондохи зүрилдөөтэ асуудалнуудые шиидхэхэ эрхэгүй; дасан, дуганда үргэл мүргэл хэхэеэ архиин үнэртэй орожо болохогүй; хоёр хүнэй арсалдаа, хэрэлдээ хэжэ байгаад, хүнэй хориходо болёогүй hаань, тэдэ хоёрые барижа хүлеэд, элүүр болоходонь, гэмыень элирүүлээд, шабхадажа хэhээхэ. Энэл статья соо иигэжэ бэшээтэй байха юм: hогтуу хүндэ гар хүрэжэ, сохижо болохогүй, элүүр хүнииень хэhээлтэдэ хүргэхэ гэнэ. Энэ хуулиин 100-дахи статьягай ёhоор, дасанай хубарагууд хаартада мүнгэн зөөриеэ, адууhа малаа табижа наадаха эрхэгүй; хубарагуудта, дасанай ламанарта, тушаалта нюурнуудта архи ууха, хаарта наадаха, элдэб hальхай ябадалнуудые эрхилхэ гээшэ огтолон хоригдодог байhан; хурим түрэдэ хабаадахадаа, заабол аман үгын уряалаар буудаг байhан, уряалгүй айлшан хүндэгүйдэ тоологдожо, тэрээндэ анхаралаа табидаггүй, архи аягалдаггүй заншалтай байhан, 40 наhаяа гүйсэhэн эрэшүүлдэ ямаршье шалтагаангүйгөөр архи ууха, архи эреэшэлхэ гээшэ тэрэ сагай хууляар хоригдоhон байха юм.
Эртэ урда сагта нүүдэл байдалтай буряад угсаатан табан хушуун адууhа малаа үдхэжэ, мяха, hүөөрнь хоолложо, арhа, нооhоорнь хубсалжа, унаха унаатай, амгалан тэнюун ажаhуужа байhан гээшэ. 1897 ондо статс-секретарь Куломзинай ударидалга доро үнгэргэгдэhэн Ага нютагай хүн зоной, малай тоололгын баримтануудаар хамта 196232 толгой хонитой, 193418 эбэртэ малтай, 84995 адууһатай, 43197 ямаатай, 7407 толгой тэмээтэй байгаа. Арад зонойнь тоо толгой – 31101 хүн тэрэ үедэ ажаhуужа байhан. Нэгэ хүндэ: 6309 толгой хонин, 6219 үхэр, 2732 адууhан, 1388 ямаан хубаарида хүртэхэ болоно. Адууhа малай хулгайда оролго, тахал, халдабарита үбшэндэ дайрагдажа, тэдэнэй хосоролго арад зоной ажабайдалда ехэ хохидол үзүүлдэг байhан. Тиимэhээ эдэ бүгэдэ аюулнуудые усадхаха зорилготойгоор хатуу шэрүүн хэмжээ ябуулганууд хууляар баталагдадаг байhаниинь элитэ. Мүнөөдэрэй манай хөөрэлдөөн – мал хулууха ушаралта ябадалнуудтай тэмсэжэ, манай угсаатанай эртэ урда сагhаа ямар хэмжээ, хэhээлтэнүүдые хэрэглэдэг байhан тухай. Мал хулууха гээшэ урда сагта тон ехэ нүгэл гэжэ тоологдодог байhан, тиигэбэшье ганса нэгэн энэ нүгэлтэ hэдэлгэнүүд үзэгдэдэг байжа болоо. Тон түрүүшын бэшэмэл «Положение 11 хоринских родов 1808 года по управлению внутренними делами и судопроизводству» гэhэн хууляар:
1. Мал хулууhан хүниие элирүүлэн барибал, тэрээндэ адлирхуу наhанай (шүдэнэй) малаар эзэндэнь бусааха; хэhээлтэ үзүүлжэ, «хулгайшан» гэжэ нэрэ үгөөд, гэр бүлэтэйнь, үри хүүгэдтэйнь нютагай зайhанда дуудуулжа асараад, ташуураар гү, али голой улаан бургааhаар бултанайнь нюрга шабхададаг байhан. Нэмэри хэhээлтэ үзүүлжэ, хулгайшанда яла ашажа, хожомоо иимэшүү муухай hэдэлгэ хэхыень огтолон хоридог байгаа.
2. Олон тоото hүрэг мал үгы болоод, мүрдэлгэ, бэдэрэлгын ашаар тэдэнэй нэгэшье толгой мал хулгайшанда мяха арhаарнь элирүүлэн олдобол, хулууhан хүн үгы болоhон малай тоо толгой эзэндэнь барандань бусааха ёhотой; хэhээлтэ болгон, хулгайшаниие шабхадаха.
3. Хониной нооhо, тэмээнэй, ямаанай зогдор хулгайгаар хайшалха, зулгааха ушарай дайралдабал, тус hэдэлгэ эрхилhэн хүниие гам хайрагүйгөөр шабхадаад, нооhо, зогдорыень малай эзэндэ бусаадаг байгаа.
4. Ехэ агнуурида («аба» гэжэ нэрлэгдэдэг) хабаадажа, үхэhэн ангай мяха, арhа нюусаар үбэршэлхэ (хулуужа абаха) болобол, хулгай хэhэн хүн ангай мяха, арhыень бусаахаhаа гадна унажа ябаhан мориёо ялын орондо түлбэри болгон түлэдэг байгаа; хэрбэеэ томо ангай (буга, хандагай, баабгай) мяха, арhа хулуубал, өөрынгөө хорёо сооhоо гурбан наhанай эбэртэ бодо малаар яла түлэхэ ёhотой гэжэ тус хуулида бэшээтэй.
5. Эжэлhээ таhарhан малай ондоо айлай hүрэгтэ ниилэхэдэ, малай эзэнэй суу тунхаг нютагайнгаа зоной дунда тарааhанайнь hүүлээр тэрэ ниилэгшэ мал эзэндэнь заабол абаашаха уялгатай, үгы гэбэл мал хулууhан гэжэ тоологдожо, гүрэмэл hураар (ташуураар) шабхадуулжа хэhээгдэхэ.
6. Υбшэн, тахалда дайрагдаhан үхэр малаа ондоо hүрэгтэ ниилүүлжэ, малай халдабарита үбшэ тараабал, бүри ехэ хэhээлтэдэ хүртэдэг байгаа: үбшэн малтаяа нютагаа урилжа, ондоо бууса хорёо түхеэрхэ болоно.
Буряад уг изагууртан 18-19-дэхи зуун жэлнүүдтэ арад зоной ба засаг түрын хоорондохи харилсаануудые шиидхэхээр хуулинуудые тон зүбөөр баримталжа зохёоhон байна гэжэ хэлэхэ ушартайбди. Мүнөө сагай хуулинуудай үндэhэ hуури боложо үгэhэн «Степные законы, или Уложения» гэhэн хуули аяар 1808 ондо хориин буряадай баталан абаhан байбашье, тэрэ удха шанараа, гүнзэгы бодолоо мүнөөшье алдаагүй. Шанга хуулинууд саг соогоо зохёогдожо, засаг баригшадай зүгhөө тэрэниие hайнаар бэелүүлhэнэй ашаар буряад арадай дунда хулгай, худал, аласалдаан хюдалдаан, элдэб hалан, hальхай ябадалнууд үсөөн ушардаг байгаа...
(«Толон» hонин, 2000 оной 3-дахи, 7-дохи,
17-дохи дугаарнууд).
Б.Д.Базаров, «Окрюрсервис» ГУП-эй директор.
В.Санжаев, «Толоной» корреспондент.
