Тэмээн урданай буряадуудай унаагай нэгэн байһан. Тэмээгээр ажал хэхэдэ, унаа болгон унахада, илангаяа урда тала нютагай зондо тон таарамжатай байһан. Үбэлэй хүйтэн шуурганда тэмээн унаа тала газарта тон һайн унаа һэн. Үбэлэй сагта үбһэн, уһан хэрэггүй, уһанай орондо саһа эдеэд, үбһэнэй орондо хагдан эдеэд лэ, хүйтэн шуургануудта даарахагүй, ямаршье хорёо, халхабшагүй газарта үбэлэй шуурган соо уяжархёод орхиходо яахашьегүй, хэбтэһэн газартань саһан хайлашаһан, тархи, бэе дээрэнь хүнгэрэг тогтошоһон, бүхыдөө саһанда булуулшаһан, гансал амилһан хамар аманайнь нүхэнүүд харагдажа, нюдэдһөөнь доошоо саһан хайлаад, нёлбоһонуудаар холисолдоод, мүльһэнүүд болошоһон хэбтэхэ. Нэгэн-хоёр сүүдхэ соо эдеэлэнгүй байхадаа ядахагүй гэхэ мэтээр тэмээнэй шэрхиие тоолохо болоо һаа, олон байха. Бүхэли үбэлдөө тон бага хоолоор үбэлжэжэ шадаха, бэень тиигэжэ тааруулаатай. Өөртөө байһан өөхөөрөө хооллоод, бүхэнгүүдээрээ нилээд удаан амидаржа ябаха. Намарай тарган тэмээдэй бүхэнгүүд бодонги, сорогор үндэрнүүд ябаха, хабар турахадаа, бүхэнгүүдынь хоюулаа унажа, бэе дээрэнь хэбтэшэхэ. Үһэ нооһониинь зулгаржа, угаа зүдэрүүгээр харагдаха. Үдэхэдөө аалин амитан, нарай ботогодынь тон уйлхай, өөдэгүйнүүд, унаган, тугал шэнги бэшэ, аалин амитан болодог. Энгин тэмээн жэл бүри ботоголдоггүй. Зарим тээнь ботогоёо голожо, абажа үгэнгүй ехэ ямба гаргаха. Ботогыень абхуулхын тула гоёор, уйдхартайгаар тээгэлжэ дуу дуулаха гү, али гоёор хилгааһан хуураар гунигтайгаар аянгалуулжа дуу дуулуулһан шэнги болоходо, уярхадаа, ботогоёо абадаг гэлсэгшэ һэн.
Тэмээн ухаатай гээд хэлсэдэг байгаа. Эдлэжэ, үдхэжэ байһан мал хадань мяхыень хэрэгсээжэ мяхалха сагууд һайсал болодог һэн бэзэ даа. Тэмээ мяхалхадаа, хоёр нюдыень боодог байһан. Би өөрөө тэмээ мяхалалсажа, үүсэ болгон эдлэжэ үзэһэнби. Мяханиинь һайн, амтатай, арьбан мяхатай мал гээшэ һэн. Тэмээнэй һү һаажа эдинэ гэжэ дуулаагүйб. Ага нютагаймнай арад зоной олонхинь тэмээгээр ажалаа хэдэг, мяхан болгожо эдидэг, нооһыень абажа эдлэдэг байһан гээшэ ааб даа. Жара гаран онууд болотор олонхи колхозууд тэмээн һүрэгтэй байһан. Тэрэ сагта ухаагүй ноёдой толгойһоо боложо, тэмээн һүрэгэй ехэнхинь үгы хэгдэһэн. Зарим колхозуудта үсөөхэншье һаа, нютаг ороной шэмэг болон үлэһэн тэмээн һүрэг үдэжэ ядажа байна гэжэ дуулагшаб.
Тэмээн тухай бэшээ хадаа тэмээгээр хэдэг ажал тухай хэды үгөөр бэшэхэм. Тэмээн тон шэрхи, талын зондо таарамжатай унаа байһан. Тэмээн холын харгыда ажал хэхэдэ бүришье таарамжатай. Бүри урда сагта автомашинын, поездын түмэр замай үгы байхада, тэмээн хамбы ехэ ажал хэдэг байһан ааб даа. Суута манай Ага буряадаймнай аяншан Гомбожаб Цыбиковшье тэмээн хамбыгаар Түбэд орон хүрэтэр ошожо ерэһэн гэжэ зон мэдэдэг юм. 1930-аад онууд хүрэтэр Агымнай буряадууд тэмээгээр Амарай аянда үбэл бүри тэмээн хамбы түхеэржэ, үбэлэй эхиндэ мордоод, хабарай эхиндэ бусажа ерэдэг байһан. Тэрэмнай хойто хүйтэн нютаг руу, илангаяа Яхад нютаг руу элдэб янзын эдеэ хоол, талха, мяха, саахар, хүрпээ г.м. ашаа шэрэдэг тэмээн хамбы байгаа.
(«Толон» һонин, 2001 оной 33-дахи, 36-дахи дугаарнууд).
Нордоп БАТОЕВ.
САГААН-ШУЛУУТАЙ.
