Барга Баатарай хүбүүд
Барга Баатар гурбан хүбүүдтэй байһан: Үлеэдэй, Буряадай, Хоридой. Тэдэ хүбүүдэйнгээ ехэнүүд болоходонь, саашанхи ажабайдалайнь харгы заажа, адуу малаа, алта мүнгэеэ аб адлиханаар, халюун дайдаяа тэб тэгшэхэнээр хубаажа үгэһэн.
Үлеэдэй баатар бурд гэмэ бурьялма түргэн сухалтай, мэргэн, хурдан хүн байгаа. «Хоёр дүүнэртэеэ багтангүй байхадаа болохо», - гэжэ Барга Баатар бодоод, Хальмагай уужам газар дайдаар мал адууһа үдхэжэ һуухыень үреэһэн.
Буряадайдаа Байгал шадар түбхинэжэ, гал гуламтаяа түхеэржэ, ажалаа сахижа, буусаяа һахижа, уг гарбалаа үргэлжэлүүлжэ һуухыень тогтооһон. Тиихэдээ «Нэрыем нэрлүүлжэ ябаарай», - гэжэ Барга Баатар хэлэһэн ха.
Хоридой Мэргэн агнуурида бэрхэ, мэргэн байһан. Байгалһаа урагшаа хада хүбшɵɵр агнуури эрхилжэ, табан хушуун мал үсхэбэрилжэ, хоёр хушуун үринэрые үдхэжэ, тоо томшогүй олон боложо ябахыень Барга Баатар хүсэһэн.
Эртэ урда сагһаа буряад зон долоон үе түрэлɵɵ мэдэдэг, хоорондоо айл боложо, шуһаяа холихогүй гэжэ ехэ нарилдаг байһан. Тэрэ сагһаа хойшо энэ заншалаа алдаагүй. Барга Баатарай гурбан хүбүүдһээ хальмаг, эхирэд, булгад, хори удамай зон үдэһэн гэжэ домог соо хэлэгдэдэг. Буряад хүн бүхэндэ гарбалайнгаа эшэ үндэһэ мэдэжэ, газар уһан дээрэ гансаараа бэшэб, бүхы угсаатантаяа, арад зонтоёо нягта холбоотойб гэжэ мэдэрхэнь тон шухала.
Хоридой Мэргэнэй гэр бүлэ
Галзууд – 11 эсэгэнэрэй ахалагша
Арадай наадануудта, хэмжээ ябуулгануудта галзууд угайнгаа туг баряад түрүүлэн гарадаг. Удаань хуасай, хүбдүүд, гушад, шарайд, харгана, худай, бодонгууд, хальбан, сагаангууд, батанай һубарин ябадаг.
Олзын хэрэг эрхилэгшэ, уран гартан Аюр Дондоковой бүтээһэн хори буряадай угуудай һүлдэ тэмдэгүүд (гербнүүд).
Хоридой Мэргэнэй хүбүүдтээ нэрэ үгэһэн тухай
- Галзуу түргэн, дошхон зантай хадашни Галзууд гэжэ нэрэ үгэнэб. Гадаһа зооһон газартаа гуламта түхеэржэ һуугаарай гээд гадаһа бэлэг баринаб.
- Хурдан ухаатай, хурса үгэтэй хадаа Хуасай боло даа. Үльгэр домог түүрээжэ ябаарай. Сай бэлэг баринаб.
- Хүбүүдээр олон боложо ябахыешни Хүбдүүд гэжэ нэрэ үгɵɵд, хүрзэ шамда бэлэглэнэб.
- Хойто хормойгоо хони малдаа гэшхүүлжэ, урда хормойгоо аша гушадаа дэбһүүлжэ ябаарай гээд Гушад гэжэ нэрэ хайрлажа, аяга бэлэг баринаб.
- Сэдьхэлээрээ уужам, шарайгаар сэбэр хадаа Шарайд гээшэш гээд, шагай бэлэг баринаб.
- Хирэгүй сэбэрхэн, хилэнсэггүй арюухан ябаарай гээд хамуур бэлэг барижа, Харгана гэжэ нэрэ үгэнэб.
- Хүбшэ тайгын хэшэгһээ хүртэжэ, ан олзолжо ябахыншни тула хутага бэлэг баряад, Худай гэжэ нэрэ үгэнэб.
- Бодолтой һүбэлгэн хадашни Бодонгууд гэжэ нэрэ үгэһүү. Буян хэжэ ябахыешни бүреэ шамда бэлэглэнэб.
- Хойшо урагшаа хаядаһатай хадаш Хальбан гэжэ нэрэ үгɵɵд, хайша шамда үгэнэб.
- Сагаан һайхан сэдьхэлтэй хадашни Сагаан гэжэ нэрлээд, эдеэгээр дэлгэржэ ябахыешни табаг бэлэг баринаб.
- Бата найдамтай хадашни Батанай гэжэ нэрлээд, ажал хэжэ ябахыешни алха шамдаа бэлэглэнэб.
МЭНДЭШЭЛЭЛГЭ
Мэндээ.
Мэндээ. Та мэндэ.
Хэнэйбши?
Базар-Гурын Будажабай.
Алидбта?
Байтай хүбдүүд.
Нагасашни хэн бэ?
Сэдэнэй Жана-Базар.
Алид бэ?
Хоодой харгана.
Ши хэмши?
Би Хазайн, Сондоолой, Архиншын, Бадмын, Шойбооной, Будажабай, Жамсаранби.
Хэдытэйбши?
Би луу жэлтэйб, дүүрэн 5 наhатайб.
УГ УДАМАА МЭДЭЖЭ ЯБАЯ
Эртэ урда сагhаа хойшо монгол хэлэтэ арадууд түрэл гаралаа, уг удамаа мэдэхэгүй хүниие шоо үзэжэ, шобто хаража ябадаг байгаа. Теэдшье үсөөхэн тоотой буряад арад уг удамаа тоонгүй, түрэл гаралаа мэдэнгүй, шуhа мяхаа холисолдуулбал, эрэмдэг бэетэй, эрьюу тархитай боложо, энэ дэлхэйн хүрьhэн дээрэhээ этэрэгдэн халиха hэн.
«Түүхэй мяханда түрэл үгы» гэhэн тэнэг бодол холо хаяжа, айл бүлэ боложо байhан залуушуул шадаал hаа ондоо уг удамhаа, ондоо отогhоо hамга абаха гү, али хадамда гараха гэжэ оролдодог hэн. Тиимэһээ түрэлхид соо айл болохоёо болгоомжолдог, хүүгэдтээ жэшээ болгожо, гарайнгаа мүрһөө эхилээд, хурганай үзүүр хүрэтэр 7 үе дээрэ харуулжа ойлгуулдаг байгаа.
Хүн түрэлтэнэй ниигэмэй нэгэ онсолог зүйл хадаа уг түрэлэй холбоо юм. «Алаг мяханай таhархай, алтан яhанай хэлтэрхэй» гэжэ бидэ ураг түрэлөө мэдэхэ ёhотойбди. Ахамадуудай амиды hэрюун үедэнь түрэл садангуудыень нарибшалан бүридхэжэ абахань шухала байдаг. Тиигээгүй hаа, хойшонхи үеынхид улам мэдэхээ болихо.
Эсэгын талын түрэлнүүд, эсэгын аха, дүү түтимүүдынь яhан түрэл болоно. Эхын талын түрэлнүүд, аха, дүү шуhан түрэл гээшэ. Ураг түрэлэй дээдэ үень өөрhөөмнай дээшэ табадахи үе гэхэ гү, али үндэр үбгэнэй үе юм. Доодо үень хадаа өөрhөөмнай табадахи гэхэ гү, али дүшын үе болоно. Тиигээд лэ өөрhөө дээшэ ба доошо таба-табан үеые ойро үе гэдэг. Тэндэhээ саашанхи зургаа-долоон үе болоод ерэхэлээрээ, аглаг үе болодог.
Yшөө нэгэ анхарха зүйл гэхэдэ, эсэгын, эхын талын түрэлнүүд өөр өөрын нэрэтэй байдаг. Ураг түрэл – түрэлхид. Абга аха – эсэгын түрэhэн аха гү, али дүү хүбүүн. Абга эгэшэ – эсэгын түрэhэн эгэшэ гү, али дүү басаган. Аша – хүбүүнэй түрэһэн үхибүүд (хүбүүнэй аба эжыдэ аша, мүн түрэһэн ахын гү, али хүбүүн дүүгэй хүүгэд тэрэ хүнэй аха дүүнэртэ аша болоно). Үеэлэ – аха дүү хүбүүдэй хүүгэд. Зээ – түрэһэн басаганай үхибүүд (аба эжыдэнь зээ гэгдэнэ. Мүн түрэһэн эгэшэ ба басаган дүүгэй хүүгэд нагаса аха, эгэшэнэртээ зээ болоно). Нагаса аха – эхын түрэhэн аха гү, али дүү хүбүүн. Нагаса эгэшэ – эхын түрэhэн эгэшэ гү, али дүү басаган. Бүлэ – түрэһэн эгэшэ дүүнэрэй үхибүүд хоорондоо бүлэнэр боложо, бэе бэеэ бүлэ аха, бүлэ эгэшэ, бүлэ дүү гэнэ. Бэргэн – ехэ ахын hамган дүүнэртэнь иигэжэ нэрлэгдэнэ. Хүрьгэн хүбүүн – басаганайнгаа нүхэрые эсэгэ эхэнь иигэжэ нэрлэнэ. Бэри – хүбүүнэйнгээ нүхэрые эсэгэ эхэнь иигэжэ нэрлэнэ. Хуряахай – эгэшынгээ нүхэрые дүүнэрынь иигэжэ нэрлэдэг. База – эгэшэ дүү хоёртой һууһан хоёр хүрьгэд бэе бэеэ иигэжэ нэрлэдэг. Абиһан – аха дүү хоёртой һууһан бэреэд бэе бэеэ иигэжэ нэрлэхэ ёһотой. Худа, худагы – хүбүүнэй, басаганай (хүрьгэнэй, бэриин) эхэ эсэгэнэр хоорондоо бэе бэеэ иигэжэ нэрлэлсэнэ. Хадам эсэгэ, эхэ (аба, эжы) – үбгэн hамган хоёр бологшодто бэе бэеынь эхэ эсэгэ. Хадам аха, эгэшэ – нүхэрэйнь аха, эгэшэ. Түрхэм – хадамда гараhан басаганай эсэгын талынхид. Удам – эсэгын нэгэ обогой (отогой) хүнүүд. Эльгэн удам – нэгэ эхэ эсэгын түрэлэй хүнүүд. Ураг түрэлэй хубида нилээд холо хүнүүдые хамаатан садан гэдэг байна.
Угаа мэдэдэг, хүндэлдэг хүн хадаа түрэл нютагаа, гэртэхинээ хүндэлдэг, уhа галаа, бурхан шажанаа сахидаг байха ёhотой, тиибэл муу юумэндэ дайрагдахагүй, үбшэн зоболондо нэрбэгдэхэгүй гэhэн урданайнгаа ёhо гуримуудые hэргээхэ гээшэ манай бэелүүлхэ нангин уялга hургаалнууд болоно бэшэ гү?! «Угаа уhанда хаяхагүй, түрэлөө түймэртэ хаяхагүй» гэжэ оролдохо гээшэ манай арадай гол ёhо мүн болоно.
«Угаа мэдэхэгүй хүниие
Уhан дээрэhээ гал эдихэ,
Түрэлөө мэдэхэгүй хүниие
Тэмээн дээрэhээ нохой зууха…»
